Mamlaka ya Maabara ya Mkemia Mkuu wa Serikali kupitia Kituo cha Taifa cha Kudhibiti Matukio ya Sumu (NPCC), imewataka wananchi kuacha kutumia vijiwe kama njia ya kutibu madhara yatokanayo na kung’atwa na nyoka, na badala yake kuwahi katika vituo vya afya au hospitali kwa ajili ya kupata matibabu sahihi kwa wakati.
Wito huo umetolewa na Mkuu wa Kituo cha Taifa cha Kudhibiti Matukio ya Sumu, Yohana Goshashy, wakati akitoa elimu kwa wananchi wa Kibaha, mkoani Pwani, kuhusu namna ya kujikinga na matukio ya kung’atwa na nyoka, hatua zinazopaswa kuchukuliwa endapo mtu atang’atwa na nyoka na madhara yanayoweza kujitokeza iwapo mhanga hatapata huduma ya kitabibu kwa wakati.
Goshashy alisema bado kuna baadhi ya wananchi wanaoamini matumizi ya vijiwe kama tiba ya kuondoa sumu baada ya kung’atwa na nyoka, hali ambayo inaweza kuchelewesha upatikanaji wa huduma stahiki.
“Tunawasihi wananchi kuacha kutumia vijiwe kama dawa ya kutibu mtu aliyeng’atwa na nyoka,” alisema Goshashy.
Alisema mtu anapong’atwa na nyoka anapaswa kuchukuliwa kama mgonjwa anayehitaji huduma ya kitabibu na kupelekwa hospitalini haraka iwezekanavyo, badala ya kutumia tiba ambazo hazijathibitishwa kitaalamu.
Aliongeza kuwa kuwahi hospitalini ni muhimu kwa kuwa wataalamu wa afya wanaweza kufanya tathmini ya hali ya mgonjwa na kutoa huduma kulingana na madhara yaliyosababishwa na kung’atwa na nyoka.
Aidha, aliwataka wananchi kuepuka kutumia njia za kienyeji ambazo zinaweza kuongeza madhara kwa mhanga, ikiwemo kuchanja sehemu iliyong’atwa, kunyonya damu au sumu, kuchoma eneo lililong’atwa au kufunga kiungo kwa nguvu bila ushauri wa kitaalamu.
Goshashy alisema matukio ya kung’atwa na nyoka yanaweza kutokea katika maeneo mbalimbali, hususan ambako shughuli za wananchi zinahusisha kilimo, ufugaji, uwindaji au shughuli nyingine zinazowaweka katika mazingira yenye uwezekano wa kukutana na nyoka.
Mmoja wa wananchi wa Kijiji cha Soga, Iddi Pasi, alisema katika baadhi ya matukio watu wanapopatwa na changamoto hiyo huanza kutafuta msaada kutoka kwa watu wanaodai kuwa wana uwezo wa kutibu madhara ya sumu kwa kutumia tiba za jadi, hali inayoweza kuchelewesha upatikanaji wa huduma ya kitabibu.
“Changamoto kubwa kwetu ni pale mtu anapong’atwa na nyoka. Mara nyingi watu wanakuwa na hofu na hawajui waanzie wapi,” alisema Pasi.
Alisema wakati mwingine waathirika hupelekwa kwa watu wanaodai kutumia vijiwe au dawa za kienyeji, lakini elimu waliyopewa imewasaidia kuelewa kuwa hatua ya kwanza ni kumfikisha mhanga hospitalini.
Wananchi walioshiriki mafunzo hayo walisema elimu iliyotolewa na Mamlaka itawasaidia kujikinga na nyoka na kuchukua hatua sahihi endapo mtu atang’atwa, huku wakibainisha kuwa changamoto kubwa ni umbali wa vituo vya afya, hofu na ukosefu wa uelewa wa namna ya kutoa msaada wa awali kwa waathirika.
Wananchi wa Boko Mnemela wakimsikiliza mwezeshaji (hayupo pichani), akitoa elimu kuhusu matukio ya nyoka.
Tanzania inalenga kukusanya Sh trilioni 36.99 kutokana na kodi katika mwaka wa fedha 2026/27, huku Makamu wa Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Deogratius Ndejembi, akisisitiza matumizi ya teknolojia kuongeza ufanisi wa ukusanyaji wa mapato na kurahisisha ulipaji kodi.
Ndejembi alisema matumizi ya teknolojia katika usimamizi wa kodi ni muhimu katika kuongeza ufanisi wa ukusanyaji wa mapato ya ndani na kupunguza vikwazo kwa walipa kodi wanaofuata sheria.
Alisema hayo jana alipomwakilisha Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Dkt. Samia Suluhu Hassan, katika ufunguzi wa Mkutano wa 46 wa Chama cha Wasimamizi wa Kodi wa Jumuiya ya Madola (CATA), unaofanyika katika Ukumbi wa Gran Melia jijini Arusha.
Alisema katika bajeti ya mwaka 2026/27, mapato ya ndani yanatarajiwa kugharamia takribani asilimia 74.2 ya Bajeti ya Taifa, akisisitiza kuwa matumizi ya rasilimali za ndani, hususan mapato ya kodi, ni muhimu katika kugharamia huduma za umma, miundombinu, uwekezaji wenye tija na kuimarisha kujitegemea kiuchumi.
“Ongezeko endelevu la mapato linahitaji uchumi kukua, idadi ya walipa kodi kuongezeka, wananchi kuendelea kulipa kodi kwa hiari pamoja na matumizi sahihi ya teknolojia na takwimu,” alisema.
Ndejembi alisema mifumo ya kodi inapaswa kutumia teknolojia kurahisisha ulipaji wa kodi kwa hiari, kuboresha huduma kwa walipa kodi na kuwezesha mamlaka za mapato kutumia data katika kufanya maamuzi na kutambua maeneo yenye changamoto.
Alisema mfumo mzuri wa kodi unapaswa pia kuwezesha biashara halali, kuhimiza uwekezaji na urasimishaji wa shughuli za kiuchumi, bila kuweka vikwazo vinavyoweza kudhoofisha shughuli zenye tija.
Akirejea kaulimbiu ya mkutano huo, “Leveraging Technology for Efficient Revenue Collection”, Ndejembi alisema teknolojia inapaswa kusaidia Serikali kupunguza gharama za kiutawala, kurahisisha ulipaji kodi na kuimarisha mazingira ya biashara.
Alisema ushirikiano wa kimataifa katika masuala ya kodi ni muhimu katika kubadilishana taarifa, uzoefu na mbinu bora za usimamizi wa mapato, huku nchi zikihitaji kutafsiri uzoefu huo katika maboresho yanayoweza kupimika ndani ya mifumo yao.
Ndejembi alisema Tanzania imeendelea kuimarisha ushirikiano wa kimataifa katika masuala ya kodi, ikiwemo kubadilishana taarifa za kikodi na kutoa usaidizi wa kiutawala kati ya nchi.
Alisema maendeleo hayo yanapaswa kwenda sambamba na kuendelea kuboresha sheria na uwezo wa taasisi ili kuendana na viwango vya kimataifa vya uwazi na usimamizi wa kodi vinavyoendelea kubadilika.
Kwa upande wake, Rais wa Chama cha Wasimamizi wa Kodi wa Jumuiya ya Madola (CATA), Dkt. Abu Tariq Jamaluddin, alisema jumuiya hiyo inalenga kuwaunganisha viongozi na wataalamu wa kodi ili kubadilishana uzoefu na kujifunza mbinu zinazoweza kuboresha utawala wa kodi.
Alisema katika kipindi cha mwaka mmoja uliopita, CATA imeendelea kuimarisha programu zake katika maeneo ya uongozi, mipango na teknolojia, pamoja na kutumia mijadala ya mtandaoni kuongeza fursa za kujifunza kwa wanachama.
Jamaluddin alisema lengo ni kuboresha utawala wa kodi, kurahisisha ulipaji wa kodi kwa hiari, kuongeza ufanisi wa watendaji na kuimarisha matumizi ya data katika usimamizi wa mapato.
Awali, Kamishna Mkuu wa Mamlaka ya Mapato Tanzania (TRA), CPA Yusuph Mwenda, alisema Serikali imeendelea kuwekeza katika mifumo ya kisasa ya ukusanyaji na usimamizi wa mapato.
Mwenda alitaja Mfumo Jumuishi wa Usimamizi wa Mapato ya Ndani (IDRAS) kuwa miongoni mwa mifumo hiyo, ukiwa na jumla ya moduli 17 zinazolenga kuboresha utoaji wa huduma na usimamizi wa mapato.
Alisema mojawapo ya moduli hizo inahusu utoaji wa ankara za kielektroniki, inayowawezesha walipa kodi kutoa ankara za kielektroniki kupitia mfumo huo bila kulazimika kutumia mashine halisi.
Mkutano huo unawakutanisha zaidi ya wataalamu na viongozi 400 kutoka nchi 48 za Jumuiya ya Madola kwa ajili ya kubadilishana maarifa na uzoefu kuhusu matumizi ya teknolojia katika kuongeza ufanisi wa ukusanyaji wa kodi.
Mjadala wa mkutano huo pia umejikita katika umuhimu wa kubadili mtazamo wa wananchi kuhusu ulipaji kodi, kuunganisha huduma za kikodi na mitandao ya simu, pamoja na kuweka motisha zitakazohamasisha wananchi kudai risiti wanapofanya malipo.
Mwekezaji na aliyewahi kuwa Mbunge wa Jimbo la Madaba, Joseph Mhagama, ambaye ni mmiliki wa kampuni ya SOAGRO, ameomba Serikali imuongezee eneo la uwekezaji katika Kata ya Muhukuru Lilai, Wilaya ya Songea Vijijini, mkoani Ruvuma.
Mhagama alitoa ombi hilo hivi karibuni kwa Naibu Waziri wa Ardhi, Nyumba na Maendeleo ya Makazi, Kaspar Kaspar Mmuya, aliyefanya ziara ya kikazi katika eneo hilo la uwekezaji.
Mhagama, ambaye kwa sasa anamiliki shamba la mitamba lenye ukubwa wa hekta 1,000 katika eneo la Muhukuru Lilai, ameomba kuongezewa hekta 3,679.7 ili kufikisha jumla ya hekta 4,679.7 kwa ajili ya kupanua uwekezaji wake.
Akizungumza mbele ya Naibu Waziri Mmuya, Mhagama alisema eneo hilo la ziada analoomba litatumika kuendeleza ufugaji wa kisasa wa ng’ombe, mbuzi na kondoo, pamoja na kuanzisha kiwanda cha kuchakata nyama.
“Mheshimiwa Naibu Waziri, ninaomba Serikali iniongezee hekta 3,679.7 kutoka hekta 1,000 nilizonazo sasa. Dhamira yangu ni kuongeza uwekezaji katika sekta ya mifugo na hatimaye kuanzisha kiwanda cha kuchakata nyama hapa hapa Muhukuru Lilai,” alisema Mhagama.
Alisema kiwanda hicho kitakuwa na manufaa kwa wananchi wa Songea Vijijini kwa kuongeza thamani ya mifugo inayozalishwa na wafugaji wa maeneo hayo, huku pia kikiwapatia soko la uhakika.
Mhagama alisema iwapo Serikali itampatia eneo hilo la ziada, atawekeza kikamilifu na kuhakikisha wananchi wa Kata ya Muhukuru Lilai wananufaika moja kwa moja kupitia fursa mbalimbali zitakazotokana na uwekezaji huo.
Alizitaja fursa hizo kuwa ni pamoja na ajira za moja kwa moja shambani na kiwandani, ajira za msimu, mafunzo ya ufugaji bora na wa kisasa, pamoja na kuboresha miundombinu ya kijamii katika kata hiyo.
Kwa upande wake, Naibu Waziri wa Ardhi, Nyumba na Maendeleo ya Makazi, Kaspar Kaspar Mmuya, ambaye alikuwa mgeni rasmi katika ziara hiyo, alitembelea na kujionea shamba hilo la uwekezaji na kusikiliza maombi ya mwekezaji.
Wananchi wa Muhukuru Lilai waliojitokeza kwa wingi kumlaki Naibu Waziri walimuomba kuishauri Serikali kuridhia ombi la mwekezaji huyo, wakisema uwekezaji huo utachochea maendeleo na kuchangia ukombozi wa kiuchumi, hususan kwa vijana wanaokosa ajira katika eneo hilo.
Watoto wenye mahitaji maalum wilayani Simanjiro, Manyara, wamepatiwa vitimwendo saba vitakavyowasaidia kuwa na uhuru zaidi katika kufanya shughuli zao za kila siku, huku pia vikitumika kupunguza changamoto kwa wazazi na walezi wanaowabeba wanapowapeleka shule na katika shughuli nyingine.
Msaada huo umetolewa na Naibu Waziri, Ofisi ya Rais, Menejimenti ya Utumishi wa Umma na Utawala Bora, Regina Qwaray, ambaye pia ni Mbunge wa Viti Maalum Mkoa wa Manyara, katika hatua inayolenga kuwawezesha watoto hao kushiriki kikamilifu katika shughuli za kijamii na kupata elimu kwa urahisi zaidi.
Akizungumza wakati wa kukabidhi vitimwendo hivyo jana, Qwaray amesema watoto wenye mahitaji maalum wanahitaji ushirikiano wa jamii ili waweze kupata elimu, kuendeleza vipaji na uwezo wao, pamoja na kushiriki kikamilifu katika shughuli za kijamii.
Alisema amekuwa akiwakumbuka watoto hao kila anapopata nafasi ya kuwasaidia, akisisitiza kuwa kuwasaidia watu wenye mahitaji maalum ni sehemu ya kujenga mazingira bora ya kuishi na kushiriki katika jamii.
Kwa mujibu wa Qwaray, vitimwendo hivyo vitasaidia kupunguza changamoto wanazokutana nazo wazazi na walezi ambao wakati mwingine hulazimika kuwabeba watoto wenye ulemavu wanapowapeleka shuleni au katika shughuli mbalimbali.
“Vitimwendo hivi vitasaidia kupunguza mzigo kwa wazazi na walezi ambao wamekuwa wakiwabeba watoto wao wanapokwenda shule na maeneo mengine,” alisema Qwaray.
Aidha, aliwataka watoto waliopokea msaada huo kuvitunza na kuvitumia kwa uangalifu ili viweze kuwasaidia kwa muda mrefu.
Qwaray pia ametoa wito kwa jamii kuacha kuwaficha watoto wenye mahitaji maalum, badala yake kuwapa fursa ya kupata elimu, kushiriki katika shughuli za kijamii na kuendeleza uwezo wao.
Kwa upande wao, madiwani wanawake wa Chama Cha Mapinduzi (UWT) katika Halmashauri ya Simanjiro wamempongeza Qwaray kwa hatua hiyo, huku wakitoa wito kwa viongozi na wadau wengine kuunga mkono juhudi za kuwasaidia watoto wenye mahitaji maalum.
Baadhi ya wazazi waliopokea msaada huo wamemshukuru Qwaray, wakisema vitimwendo hivyo vitawasaidia watoto wao kuwa na uhuru zaidi wa kushiriki katika shughuli mbalimbali na kupunguza changamoto ya kuwabeba, hasa wanapokwenda shule.
Chama Kikuu cha Ushirika cha Runali Ltd, kinachohudumia wakulima katika Wilaya za Ruangwa, Nachingwea na Liwale, kimeweka mikakati ya kuboresha usimamizi na uendeshaji wa ununuzi na uuzaji wa zao la korosho katika msimu wa 2026/2027.
Mikakati hiyo imejadiliwa katika kikao kazi cha maandalizi ya msimu wa korosho 2026/2027 kilichofanyika katika ukumbi uliopo kwenye jengo la Mkuu wa Wilaya ya Nachingwea, mkoani Lindi.
Kikao hicho kimewakutanisha wadau mbalimbali wanaohusika katika mnyororo wa thamani wa zao la korosho, wakiwemo wawakilishi wa taasisi za fedha, Bodi ya Korosho Tanzania, sekta ya usafirishaji, waendesha maghala, maafisa kilimo, Taasisi ya Kuzuia na Kupambana na Rushwa (TAKUKURU), mitandao ya simu pamoja na Bodi ya Usimamizi wa Stakabadhi za Ghala.
Akizungumza katika kikao hicho, Mkuu wa Wilaya ya Nachingwea, Mohamed Hassan Moyo, aliyekuwa mgeni rasmi kwa niaba ya Mkuu wa Mkoa wa Lindi, Mhe. Adam Kigoma Ali Malima, amewataka wadau wote wanaohusika katika mnyororo wa thamani wa korosho kuwa waadilifu na kuhakikisha wakulima wanahudumiwa ipasavyo.
Moyo amesema ushirikiano na uadilifu wa wadau ni muhimu katika kuhakikisha wakulima wanapata manufaa stahiki kutokana na mazao yao, jambo ambalo litasaidia kuongeza kipato na thamani ya zao la korosho.
“Wadau wote mnaohusika katika mnyororo huu wa thamani mnatakiwa kuwa waadilifu ili kuhakikisha wakulima wanahudumiwa ipasavyo na kupata thamani halisi ya mazao yao,” alisema Moyo.
Kwa upande wake, Mrajisi Msaidizi wa Mkoa wa Lindi, Kenneth Shemdoe, amewataka wadau wote kutekeleza majukumu yao kwa ufanisi na uwajibikaji ili kuhakikisha mchakato wa mauzo ya mazao ya wakulima unasimamiwa kikamilifu.
Shemdoe amesema uwajibikaji wa kila mdau katika hatua mbalimbali za mnyororo wa thamani ni msingi wa kuhakikisha msimu wa korosho unaendeshwa kwa ufanisi na kwa manufaa ya mkulima.
Naye Mkuu wa Wilaya ya Liwale, Gudluck Mlinga, ametoa onyo kali kwa watu watakaohusika na ununuzi au uuzaji wa korosho zisizokidhi viwango, akisema hatua kali za kisheria zitachukuliwa dhidi yao.
Aidha, amewataka wakulima kuendelea kufuata taratibu bora za kuhifadhi fedha wanazopata kutokana na mauzo ya mazao yao, hususan kutumia huduma za benki, ili kuepuka matumizi holela na yasiyo na tija.
Wakati huo huo, Mwenyekiti wa Runali Ltd, Odas Mpunga, amewataka wadau wote kuwa waadilifu katika msimu wa mauzo ya korosho wa 2026/2027, akisisitiza umuhimu wa kuhakikisha wakulima wanapata malipo yao kwa wakati.
Mpunga amesema Runali Ltd itaendelea kushirikiana na wadau kuhakikisha upatikanaji wa vifungashio, uhifadhi na ulinzi wa ubora wa korosho, pamoja na kuimarisha mifumo ya usimamizi wa mauzo ya mazao ya wakulima.
Amesema hatua hizo ni muhimu katika kuhakikisha mnyororo mzima wa thamani wa zao la korosho unaendeshwa kwa ufanisi na bila changamoto, huku mkulima akiwa mnufaika mkuu wa shughuli za biashara ya zao hilo.
Kikao hicho ni sehemu ya maandalizi ya Runali Ltd kuhakikisha msimu wa korosho 2026/2027 unaendeshwa kwa uwazi, uwajibikaji na uadilifu, kwa kuzingatia taratibu zilizowekwa, kwa lengo la kuongeza tija na kipato kwa wakulima wa korosho katika Wilaya za Ruangwa, Nachingwea na Liwale.
Serikali imewataka wadau wanaosimamia programu ya mikopo kwa kampuni changa za TEHAMA kuhakikisha Sh bilioni tano zilizotengwa kuwawezesha vijana zinatumika kwa ufanisi na kuleta matokeo yanayoweza kupimika.
Waziri wa Mawasiliano na Teknolojia ya Habari, Angellah Kairuki, ametoa wito huo hivi karibuni jijini Dodoma wakati akizindua programu inayolenga kuongeza uwezo wa kampuni changa kupata mitaji kwa ajili ya kukuza biashara na ubunifu.
Kairuki alisema utekelezaji wa programu hiyo unapaswa kuangalia zaidi matokeo yatakayopatikana kwa wanufaika, ikiwemo ukuaji wa kampuni, uundaji wa ajira, ongezeko la mauzo na mapato, upanuzi wa masoko pamoja na urejeshaji wa mikopo.
Alisema mikopo hiyo itatolewa kwa makundi matatu kulingana na mahitaji ya biashara. Kiwango cha kwanza ni kuanzia Sh milioni moja hadi Sh milioni 25, cha pili ni zaidi ya Sh milioni 25 hadi Sh milioni 100, na kiwango cha juu ni zaidi ya Sh milioni 100 hadi Sh milioni 500.
Katika hatua nyingine, Kairuki aliitaka Tume ya TEHAMA kukamilisha mwongozo utakaowezesha kampuni changa za TEHAMA kushiriki katika zabuni za Serikali na kuuwasilisha kwa Mamlaka ya Udhibiti wa Ununuzi wa Umma (PPRA) kwa hatua zinazofuata.
Aidha, aliziagiza Wizara, Tume ya TEHAMA na Benki ya Azania kuweka mfumo maalumu wa kufuatilia matokeo ya programu hiyo, ikiwemo maendeleo ya kampuni zitakazonufaika na namna zitakavyotumia fedha hizo.
Kwa upande wa kampuni zinazolengwa, Waziri huyo amewataka wabunifu kujisajili kupitia Mfumo wa Jamii Hunt, ambao umetajwa kuwa njia rasmi ya utambuzi na uwasilishaji wa maombi ya programu hiyo.
Pia, amewataka wabunifu kuangalia uwezekano wa kuunda umoja rasmi kwa kuzingatia sheria na taratibu, akisema hatua hiyo inaweza kurahisisha uwakilishi wao na kusaidia kutambua changamoto pamoja na mahitaji yao.
Kairuki alisisitiza umuhimu wa kuwepo kwa mpango wa kutoa elimu kwa umma ili kampuni changa na wabunifu waelewe vigezo vya kupata mikopo, namna ya kuomba, wajibu wa wanufaika na manufaa yanayotarajiwa kutokana na programu hiyo.
Alisema wanufaika wanapaswa kutumia fedha hizo kwa madhumuni yaliyokusudiwa, kukuza biashara zao na kutafuta masoko ya ndani na nje ya Tanzania ili kuongeza mchango wa kampuni changa katika sekta ya TEHAMA.
Mkurugenzi Mtendaji wa Benki ya Azania, Dkt. Esther Mang’enya, alisema benki hiyo itashirikiana na Wizara katika kufanya tathmini na kutoa mikopo kwa kampuni zitakazokidhi vigezo vilivyowekwa.
Alisema pamoja na fedha, kampuni zitakazonufaika zitapatiwa pia ujuzi kuhusu usimamizi wa fedha, utunzaji wa kumbukumbu na uandaaji wa mipango ya biashara, hatua inayolenga kusaidia kujenga kampuni zenye uwezo wa kukua, kuendelea na kuzalisha ajira.
Naye Mkurugenzi Mtendaji wa Chama cha Waanzilishi wa Biashara Bunifu Tanzania (TSA), Zahoro Muhaji, ambaye pia alizungumza kwa niaba ya chama hicho upande wa Zanzibar, aliwataka wanufaika kutumia mikopo hiyo kwa malengo yaliyokusudiwa na kuhakikisha inarejeshwa ili kuwawezesha wabunifu wengine kunufaika.
Alisema matumizi yenye tija na urejeshaji wa mikopo ni miongoni mwa mambo yatakayosaidia kujenga uaminifu na kuwezesha fursa zaidi za uwekezaji katika sekta ya TEHAMA.
Asubuhi inaanza kama kawaida. Mtu anaamka, anaoga, anakunywa chai na kujiandaa kwenda kazini. Kwa nje, kila kitu kinaonekana sawa.
Lakini ndani ya mwili wake kunaweza kuwa kunaendelea jambo ambalo hajui. Huenda ni shinikizo la damu, kisukari au ugonjwa mwingine sugu ambao bado haujaonyesha dalili kubwa.
Anaendelea na maisha yake ya kila siku, siku moja baada ya nyingine.
Hii ndiyo sehemu ya kutisha kuhusu magonjwa yasiyoambukiza. Mara nyingi hayaji kwa kishindo. Hayana mlipuko unaoonekana wala taharuki inayowafanya watu kukimbilia mitaani. Huja taratibu, wakati mwingine bila dalili, hadi madhara yake yanapoanza kuonekana.
Na Afrika inaanza kuhisi uzito wa tishio hilo.
Kwa mujibu wa Shirika la Afya Duniani (WHO), magonjwa yasiyoambukiza yalichangia asilimia 37 ya vifo katika Kanda ya Afrika mwaka 2019, kutoka asilimia 24 mwaka 2000. Takribani asilimia 64 ya vifo hivyo vilitokea kabla ya mtu kufikisha umri wa miaka 70.
Hizi si namba tu.
Nyuma ya kila asilimia kuna mtu. Kuna familia inayoweza kumpoteza mzazi, mtoto anayehitaji matibabu ya muda mrefu au mfanyakazi anayelazimika kupunguza shughuli zake kutokana na ugonjwa.
Magonjwa kama saratani, kisukari, magonjwa ya moyo na magonjwa sugu ya mfumo wa upumuaji yanaweza kuhitaji matibabu na ufuatiliaji wa muda mrefu.
Kwa baadhi ya wagonjwa, safari ya afya si ya wiki moja wala mwezi mmoja; inaweza kuwa safari ya miaka na miaka.
Ugonjwa Unapokuja Kimya
Changamoto nyingine ni kwamba baadhi ya magonjwa haya yanaweza kuendelea bila dalili zinazoonekana wazi. Mtu anaweza kuendelea kufanya kazi, kulea familia na kushiriki shughuli za kila siku bila kujua kuwa afya yake iko hatarini.
Ndiyo maana uchunguzi wa mapema na wa mara kwa mara una umuhimu mkubwa. Tatizo linapogunduliwa mapema, mgonjwa anaweza kuanza matibabu na ufuatiliaji kabla hali haijawa mbaya zaidi.
Lakini kwa mtu anayeishi mbali na kituo cha afya chenye huduma zinazohitajika, hata kupata uchunguzi huo kunaweza kuwa changamoto.
Hapo ndipo umbali unapoanza kuwa sehemu ya tatizo.
Mjadala wa Kusogeza Huduma Karibu na Wananchi
Mjadala huo ulipewa uzito wakati Dar es Salaam ilipokuwa mwenyeji wa Mkutano wa Tatu wa Kimataifa wa PEN-Plus Barani Afrika, uliofanyika Juni 23 hadi 25, 2026.
Mkutano huo uliwaleta pamoja wataalamu wa afya, watunga sera na wadau mbalimbali kujadili namna ya kuimarisha huduma kwa watu wenye magonjwa yasiyoambukiza sugu na makali.
Katika mjadala huo, Prof. Mohamed Yakub Janabi, Mkurugenzi wa Kanda wa WHO kwa Afrika, alisisitiza kwamba mjadala wa afya haupaswi kuishia kwenye majengo na fedha pekee.
“Afya si kuhusu majengo wala bajeti. Ni kuhusu watu. Ni kuhusu utu, na ni kuhusu haki,” alisema Prof. Janabi.
Kauli hiyo inaweka sura ya mwanadamu katikati ya mjadala ambao mara nyingi hujaa takwimu, sera na mipango.
Kwa sababu mwisho wa siku, lengo la kujenga hospitali, kununua vifaa au kuongeza bajeti si majengo yenyewe. Ni kuhakikisha mtu anayehitaji huduma anaweza kuipata.
Hilo ndilo wazo linalosukumwa na mkakati wa PEN-Plus—kusogeza huduma za magonjwa sugu na makali kutoka kutegemea hospitali kubwa pekee na kuziimarisha katika vituo vya ngazi za chini, hasa maeneo ya vijijini na yaliyo mbali na huduma za rufaa.
Hospitali Inapokuwa Mbali
Fikiria mgonjwa anayeishi eneo la mbali na hospitali kubwa.
Anahitaji kipimo. Anahitaji dawa. Anahitaji kumuona daktari tena. Na baada ya wiki au mwezi, anahitaji kurudi kwa ufuatiliaji.
Kwa mtu wa mjini, safari hiyo inaweza kuonekana kuwa ya kawaida. Kwa mwingine, inaweza kumaanisha kutumia siku nzima kusafiri, kugharamia usafiri na chakula akiwa njiani, na wakati mwingine kulipia malazi.
Ndiyo maana upatikanaji wa huduma hauwezi kupimwa kwa kuuliza tu kama hospitali ipo.
Swali muhimu zaidi ni: Je, mgonjwa anaweza kuifikia?
Mkutano wa PEN-Plus ulisisitiza umuhimu wa utambuzi wa mapema, uchunguzi, matibabu na huduma za muda mrefu katika ngazi mbalimbali za mfumo wa afya, kwa msisitizo wa huduma za msingi na vituo vya kwanza vya rufaa.
Mapambano Hayaanzii Hospitalini
Lakini hadithi ya magonjwa yasiyoambukiza haiishii hospitalini.
Inaweza kuanzia kwenye kile kilicho kwenye sahani ya mtu. Inaweza kuhusishwa na kutofanya mazoezi, matumizi ya tumbaku na pombe, pamoja na vihatarishi vingine vya kiafya.
Hivyo, wakati hospitali zinaendelea kuhudumia wagonjwa wanaohitaji matibabu, jamii nayo ina nafasi muhimu katika kuzuia baadhi ya magonjwa hayo.
Elimu ya afya, uchunguzi wa mara kwa mara na kugundua ugonjwa mapema vinaweza kumsaidia mtu kuchukua hatua kabla tatizo halijawa kubwa.
Kwa hiyo, mapambano dhidi ya magonjwa yasiyoambukiza yana sura mbili: kumsaidia yule ambaye tayari ni mgonjwa na kuzuia wengine wasifike katika hatua hiyo.
Tishio Lisilo na Kelele
Magonjwa yasiyoambukiza yanaendelea kubadilisha sura ya changamoto za afya barani Afrika. Hayahitaji tu dawa na madaktari. Yanahitaji mifumo inayomfikia mwananchi, taarifa sahihi za afya na huduma zinazopatikana kwa wakati.
Na pengine hapo ndipo maana ya maneno ya Prof. Janabi inapokuwa wazi zaidi.
Afya si majengo pekee. Si bajeti pekee.
Ni mtu anayesubiri huduma. Ni familia inayohitaji mzazi wake awe na afya. Ni mgonjwa anayehitaji dawa bila kusafiri mamia ya kilomita. Na ni jamii inayohitaji kujua tatizo kabla halijawa kubwa.
Kwa sababu magonjwa haya yanaweza kuja bila kelele.
Lakini athari zake zinaweza kusikika katika maisha ya mtu, familia yake na jamii nzima.
Jeshi la Polisi Mkoa wa Mbeya limewakamata Razaki Makolo na Luka Dotto, wakazi wa Mabatini, Wilaya ya Chunya, kwa tuhuma za kumuua Sira John (20) kwa kumchoma kwa kitu chenye ncha kali sehemu mbalimbali za mwili.
Kwa mujibu wa taarifa ya Kamanda wa Polisi Mkoa wa Mbeya, SACP Benjamin Kuzaga, tukio hilo lilitokea Septemba 30, 2026, katika Kitongoji cha Mabatini, Kata ya Chokaa, baada ya marehemu na watuhumiwa kudaiwa kunywa pombe pamoja na kisha kutokea ugomvi.
Inadaiwa kuwa baada ya kuondoka katika kilabu hicho, Sira alikutana na watuhumiwa akiwa njiani kuelekea kambini alipokuwa akifanyia kazi. Watuhumiwa hao wanadaiwa kumvizia na kumchoma sehemu mbalimbali za mwili, hali iliyosababisha kifo chake.
Kamanda Kuzaga amesema Polisi, kupitia Kikosi Maalum cha Kupambana na Mauaji, ilifanya ufuatiliaji na kufanikiwa kuwakamata watuhumiwa hao.
Katika misako na operesheni zilizofanyika mwezi Septemba, Polisi pia iliwakamata watuhumiwa 29 waliokuwa na jumla ya kilo 13.816 za bangi, watuhumiwa wanane waliokuwa na lita 90 za gongo, watuhumiwa 15 waliokuwa na bidhaa za magendo zenye thamani ya Sh milioni 3.3, pamoja na mtuhumiwa mmoja aliyekuwa na silaha aina ya gobore bila kibali.
Simu iliyovunjika, kompyuta iliyopitwa na wakati au televisheni iliyokaa kwa miaka kadhaa bila kutumika inaweza kuonekana kama kifaa kisicho na thamani tena. Lakini katika uchumi unaotegemea teknolojia kwa kasi inayoongezeka, vifaa hivyo vinaweza kuwa chanzo cha biashara, ujuzi na ajira kupitia ukarabati, matumizi mapya, ukusanyaji na uchakataji.
Kwa Tanzania, ambako simu na vifaa vya mawasiliano ni sehemu ya shughuli za kila siku za wananchi na biashara, changamoto ya taka za kielektroniki haiishii kwenye namna ya kuviondoa vifaa vilivyochakaa. Swali kubwa ni namna ya kugeuza sehemu ya vifaa hivyo kuwa rasilimali inayoweza kuleta kipato huku ikilinda afya na mazingira.
Baadhi ya vifaa vinaweza kurekebishwa na kutumiwa tena, vingine vinaweza kutenganishwa ili kupata vipuri, huku vile visivyoweza kurejeshwa katika matumizi vikihitaji kushughulikiwa kwa njia salama. Hivyo, mnyororo unaounganisha ukusanyaji, uchunguzi, ukarabati, matumizi mapya na uchakataji unaweza kufungua nafasi kwa mafundi, wafanyabiashara wadogo, wakusanyaji na kampuni za uchakataji.
Taka Zinazoweza Kuwa Rasilimali
Mfano wa fursa hiyo unaonekana katika E-Waste Tanzania Project (E-TAP), ambao ulianza mwaka 2023 na unatekelezwa Dar es Salaam, Arusha na Kilimanjaro.
Kwa mujibu wa taarifa ya mradi huo iliyowasilishwa katika jukwaa la Shirika la Umoja wa Mataifa la Mawasiliano ya Simu na Teknolojia ya Habari (ITU) kwa ajili ya tuzo za WSIS za mwaka 2026, awamu yake ya awali ilikusanya tani 20 za taka za kielektroniki kwa usalama, kurekebisha vifaa 1,300 na kutoa mafunzo kwa vijana 300 kuhusu ukarabati, urejeshaji wa vifaa na utunzaji salama wa taka hizo.
Mradi huo pia uliripoti kuanzishwa kwa nafasi 50 za ajira za kijani, huku asilimia 70 ya vifaa vilivyorejeshwa katika matumizi vikielekezwa kwenye biashara ndogo zinazoongozwa na wanawake.
Takwimu hizo zinaonyesha uwezekano wa kuunganisha taka za kielektroniki na uchumi wa matumizi mapya ya rasilimali. Hata hivyo, hazimaanishi kuwa kila kifaa au kila eneo nchini linaweza kutoa matokeo kama hayo.
Fursa hiyo inaanzia kwenye shughuli zinazoweza kufanyika kwa viwango tofauti, kuanzia ukusanyaji wa vifaa kutoka kwa kaya, taasisi na biashara, hadi utenganishaji wa vifaa vinavyoweza kutengenezwa, ukarabati wa simu na kompyuta na uelekezaji wa sehemu zinazohitaji uchakataji maalumu.
Ukarabati Unaweza Kuwa Mwanzo wa Biashara
Kwa kijana mwenye ujuzi wa ufundi wa vifaa vya kielektroniki, kifaa kilichoharibika si lazima kiwe taka mara moja. Kompyuta inayohitaji kubadilishiwa diski, betri au sehemu nyingine inaweza kurejeshwa katika matumizi baada ya kufanyiwa tathmini na matengenezo yanayofaa.
Baadhi ya simu zinazoharibika pia zinaweza kurekebishwa, huku nyingine zikitoa vipuri vinavyoweza kusaidia kutengeneza vifaa vingine.
Lakini biashara hii haiwezi kujengwa kwa dhana kwamba kila kifaa kilichotupwa kina thamani ya kibiashara. Mfanyabiashara anahitaji kutambua gharama ya matengenezo, upatikanaji na ubora wa vipuri pamoja na mahitaji ya soko kabla ya kuwekeza fedha.
Soko la vifaa vilivyotumika linahitaji pia uaminifu. Mnunuzi anapaswa kuelezwa hali halisi ya kifaa, kasoro zilizobaki, muda wa matumizi ya betri na masharti ya dhamana pale inapowezekana.
Kwa vifaa vinavyohifadhi taarifa, usalama wa data ni sehemu nyingine ya huduma hiyo. Taarifa binafsi zinapaswa kufutwa kwa usalama kabla kifaa hakijauzwa au kukabidhiwa kwa mtu mwingine.
Hivyo, thamani ya biashara inaweza isiishie kwenye kuuza kifaa. Mafundi na biashara ndogo wanaweza kutoa huduma za uchunguzi, ukarabati, usafishaji wa taarifa na matengenezo baada ya mauzo.
Fursa Haina Maana Bila Mfumo wa Usalama
Pamoja na fursa hizo, taka za kielektroniki zinaweza kuwa na madhara kwa afya na mazingira zinapotupwa au kushughulikiwa bila tahadhari.
Mamlaka ya Mawasiliano Tanzania (TCRA) inaeleza kuwa matumizi yanayoongezeka ya vifaa vya mawasiliano yanaongeza kiasi cha vifaa vinavyofikia mwisho wa matumizi. Vipengele vilivyomo kwenye baadhi ya vifaa vinaweza kuathiri afya ya binadamu na mazingira vinaposhughulikiwa isivyo salama.
TCRA inaendesha utaratibu wa eco-levy unaohusisha vifaa vya mawasiliano vinavyoingizwa nchini, ili kuchangia katika maandalizi ya usimamizi wa vifaa hivyo vinapofikia mwisho wa matumizi yake.
Kanuni za usimamizi wa taka za kielektroniki zinahusu shughuli mbalimbali, zikiwemo ukusanyaji, ukarabati, urejeshaji wa vifaa katika matumizi, utenganishaji na utupaji.
Hii ina maana kwamba biashara ya taka za kielektroniki haiwezi kujengwa kwa kukusanya vifaa na kuvivunja bila kufuata taratibu zinazohusika.
Wafanyabiashara wanahitaji kutofautisha kifaa kinachoweza kurekebishwa, kipuri kinachoweza kutumika tena na taka inayohitaji kupelekwa kwa mshughulikiaji mwenye uwezo unaofaa.
Betri, kwa mfano, hazipaswi kutobolewa au kuchomwa kiholela, huku vifaa vyenye vipengele hatarishi visivyopaswa kuchomwa ili kupata metali.
Changamoto Ipo Kwenye Uwezo wa Usimamizi
Ripoti ya ukaguzi wa utendaji kuhusu usimamizi wa taka za kielektroniki nchini Tanzania, iliyochapishwa na Ofisi ya Taifa ya Ukaguzi, inaonyesha kuwa fursa ya kiuchumi haiwezi kutenganishwa na uwezo wa kitaalamu wa kusimamia sekta hiyo.
Kwa mujibu wa ripoti hiyo, katika mazingira yaliyokaguliwa, baadhi ya halmashauri na ofisi za usimamizi wa mazingira zilikuwa zimezipa taka za kielektroniki kipaumbele kidogo zikilinganishwa na aina nyingine za taka.
Ripoti pia ilieleza kuwa katika Baraza la Taifa la Hifadhi na Usimamizi wa Mazingira (NEMC), kati ya watumishi watano waliokuwa wamepewa majukumu yanayohusiana na taka hizo, wawili tu walikuwa na mafunzo rasmi kuhusu usimamizi wake.
Hali hiyo inaonyesha kuwa kuanzisha fursa za biashara pekee hakutoshi. Sekta inahitaji pia watu wenye ujuzi, vifaa vinavyofaa na mifumo ya usimamizi inayolingana na hatari zinazoweza kutokana na taka hizo.
Ikiwa vifaa vilivyokusanywa vitaishia katika maeneo yasiyo salama au vipengele vyake vikashughulikiwa na watu wasio na mafunzo, fursa ya biashara inaweza kugeuka kuwa tatizo la afya na mazingira.
Vijana Wanaweza Kuanza kwa Hatua Ndogo
Kwa kijana anayetaka kuingia katika sekta hii, si lazima aanze kwa kukusanya kila aina ya kifaa.
Anaweza kuanza kwa huduma moja yenye mahitaji, kama matengenezo ya simu, kompyuta, vifaa vya sauti au uchunguzi wa hitilafu, kulingana na mafunzo na uwezo alionao.
Njia nyingine ni kuanzisha huduma ya kupokea vifaa vilivyoharibika kutoka kwa kaya au ofisi, kuvifanyia tathmini na kuviunganisha na mafundi au vituo vinavyoweza kuvishughulikia.
Hatua hizo zinahitaji utafiti wa soko, makadirio ya gharama na uelewa wa kanuni husika. Lengo linapaswa kuwa kujenga biashara inayoweza kuendelea, badala ya kudhani kwamba kila kifaa kilichotupwa kinaweza kuleta faida.
Taasisi za mafunzo ya ufundi na vyuo vinaweza kuwa sehemu muhimu ya mnyororo huo kwa kutoa ujuzi wa kutambua hitilafu, kufanya matengenezo salama, kuhifadhi taarifa za wateja na kutambua vifaa vinavyopaswa kupelekwa kwa wataalamu wa uchakataji.
Wanawake Wanaweza Kunufaika Katika Mnyororo wa Thamani
Takwimu za E-TAP kuhusu kuelekeza asilimia 70 ya vifaa vilivyorejeshwa katika matumizi kwenye biashara ndogo zinazoongozwa na wanawake zinaonyesha eneo jingine la fursa.
Kompyuta au simu iliyokarabatiwa inaweza kuwa nyenzo ya kufanya biashara, kuhifadhi kumbukumbu, kuwasiliana na wateja au kupata huduma za mtandaoni.
Hata hivyo, vifaa hivyo vinahitaji kuwa na ubora unaokubalika. Vifaa vinavyotolewa bila kuhakikisha vinafanya kazi kwa kiwango kinachohitajika vinaweza kuongeza gharama kwa mtumiaji badala ya kumsaidia.
Kwa hiyo, biashara zinazohusika na vifaa vilivyotumika zinahitaji kuweka utaratibu wa majaribio kabla ya mauzo, kutoa taarifa sahihi kuhusu hali ya kifaa na kuhakikisha mnunuzi anajua mahali pa kupata huduma ya matengenezo.
Kinachohitajika ni Mnyororo Unaofanya Kazi
Ili taka za kielektroniki ziwe chanzo endelevu cha biashara na ajira, kunahitajika mfumo unaoeleweka kuanzia kifaa kinapokabidhiwa hadi kinaporekebishwa, kurejeshwa sokoni au kupelekwa kwenye uchakataji unaofaa.
Vituo vya ukusanyaji vinahitaji kuwa na maelekezo yanayoeleweka kwa wananchi kuhusu vifaa vinavyopokelewa na namna ya kuvikabidhi.
Mafundi na wajasiriamali wanahitaji mafunzo kuhusu vifaa vinavyoweza kurekebishwa kwa usalama, huku taasisi husika zikitoa mwongozo kuhusu taka ambazo haziwezi kushughulikiwa na biashara ndogo.
Usalama wa taarifa pia unapaswa kuwa sehemu ya mfumo huo. Simu na kompyuta zinaweza kuwa na taarifa binafsi ambazo, zisipofutwa kwa usalama, zinaweza kumuweka mmiliki katika hatari ya kupoteza faragha.
Kwa upande wa uwekezaji, ukusanyaji wa vifaa kwa kiwango kikubwa, ukarabati, utenganishaji na uchakataji vinaweza kuhitaji mitaji, vifaa maalumu na ushirikiano kati ya sekta binafsi na taasisi za umma.
Kutoka Taka Hadi Thamani Mpya
Tanzania inapoongeza matumizi ya teknolojia, vifaa vinavyofikia mwisho wa matumizi vinazidi kuwa sehemu ya mjadala mpana unaohusu uchumi, mazingira, ujuzi na ajira.
Mfano wa E-TAP unaonyesha kuwa ukusanyaji salama, ukarabati na urejeshaji wa vifaa katika matumizi unaweza kuunganishwa na mafunzo ya vijana na biashara ndogo. Wakati huo huo, taarifa za TCRA na ripoti ya ukaguzi zinaonyesha umuhimu wa kuwa na kanuni, uwezo wa kitaalamu na mifumo salama ya usimamizi.
Hatua inayofuata ni kuimarisha uhusiano kati ya watumiaji wa vifaa, mafundi, taasisi za mafunzo, kampuni, vituo vya ukusanyaji na wasimamizi wa mazingira.
Simu iliyoharibika si lazima iwe mwisho wa thamani yake. Lakini pia si kila kifaa kinaweza kurekebishwa au kuchakatwa kwa usalama na mtu yeyote.
Kwa kuweka ujuzi, uaminifu na taratibu sahihi katikati ya biashara hii, taka za kielektroniki zinaweza kuanza kuonekana si kama mzigo wa mazingira pekee, bali pia kama sehemu ya uchumi wa matumizi mapya ya rasilimali na chanzo cha fursa za biashara na ajira nchini Tanzania.
Waziri Mkuu wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Dkt. Mwigulu Nchemba, leo Jumapili, Oktoba 4, 2026, amesimikwa rasmi kuwa Kanoni Mlei wa Kanisa Anglikana Tanzania katika ibada iliyofanyika katika Kanisa Kuu la Anglikana la Kristo Mfalme, Chanika, Dayosisi ya Handeni, mkoani Tanga.
Tukio hilo limefanyika katika ibada ya Misa Takatifu ya kuwekwa wakfu kwa Kasisi Canon Charles Mika Lundu kuwa Askofu wa Dayosisi ya Handeni, ambapo Dkt. Mwigulu alishiriki ibada hiyo kwa niaba ya Rais Dkt. Samia Suluhu Hassan.
Dkt. Mwigulu alitunukiwa cheo cha Kanoni Mlei na Kanisa Anglikana Tanzania chini ya uongozi wa Askofu Mkuu wa Kanisa hilo, Dkt. Maimbo Mndolwa, Juni 21, 2026, katika harambee ya kukamilisha mradi wa jengo la Kitega Uchumi cha Kanisa Anglikana Tanzania iliyofanyika katika Kanisa Kuu la Roho Mtakatifu, Jimbo la Dodoma.
Kanisa Anglikana Tanzania lilimtunuku Waziri Mkuu cheo hicho kwa kutambua mchango wake katika kuhamasisha na kufanikisha uchangishaji wa fedha kwa ajili ya miradi mbalimbali ya maendeleo na vitega uchumi vya Kanisa hilo, tangu alipokuwa akitumikia nyadhifa mbalimbali serikalini na katika jamii.
Kutunukiwa cheo hicho na kusimikwa rasmi leo katika ibada iliyoongozwa na Askofu Mkuu wa Kanisa Anglikana Tanzania, Dkt. Maimbo Mndolwa, kumemfanya Waziri Mkuu kuungana na viongozi wengine wa Serikali waliowahi kutunukiwa wadhifa huo.
Kwa mujibu wa taarifa hiyo, Dkt. Nchemba ni wa kwanza kutoka nje ya dhehebu la Anglikana kutunukiwa wadhifa wa Kanoni Mlei wa Kanisa hilo.
Viongozi wengine waliowahi kutunukiwa cheo cha Kanoni Mlei (Lay Canon) ni pamoja na Spika Mstaafu, Hayati Job Yustino Ndugai; Jaji Mkuu Mstaafu, Hayati Augustino Steven Lawrence Ramadhani; na Profesa Palamagamba John Kabudi, Waziri wa Nchi, Ofisi ya Waziri Mkuu (Sera, Bunge, Uratibu na Wenye Ulemavu).
Wengine ni Baraka Leonard, Katibu wa Bunge, pamoja na Gerald Mweli, Katibu Mkuu wa Wizara ya Kilimo.
Kwa mujibu wa taratibu za Kanisa Anglikana, Kanoni Mlei ni cheo cha heshima katika Kanisa hilo, ambacho miongoni mwa majukumu yake ni kutoa ushauri na kuwa mlezi wa uongozi wa juu wa Kanisa.
