Kusini Kwetu

Na Pilastus Nyaulingo

Mtoto wa kiume anapokua, mara nyingi huanza kufundishwa mapema kwamba siku moja atakuwa mwanaume wa familia. Anaambiwa anatakiwa kuwa jasiri, kufanya kazi, kujitegemea na kuhakikisha familia yake haikosi mahitaji muhimu.

Lakini katika dunia inayobadilika, swali linabaki: Je, hayo ndiyo maandalizi yote anayohitaji mtoto wa kiume kabla hajawa mume na baba?

Kuwa mwanaume si suala la kuwa na uwezo wa kupata fedha pekee. Ni pia kujua namna ya kuwasiliana, kuheshimu mwenza, kutunza familia, kufanya maamuzi, kushirikiana katika majukumu ya nyumbani na kuwa baba anayehusika katika malezi ya watoto wake.

Kwa hiyo, malezi ya mtoto wa kiume yanahitaji kwenda zaidi ya maandalizi ya kupata kipato. Yanapaswa pia kumwandaa kwa maisha ya familia, mahusiano na jamii kwa ujumla.

MWANAUME ANAPOFUNDISHWA KUWA MTOA MAHITAJI

Katika jamii nyingi, moja ya alama zinazotumika kumpima mwanaume ni uwezo wake wa kuitunza familia.

Utafiti wa Hali ya Ubaba Tanzania uliofanywa mwaka 2021 uliangalia ushiriki wa wanaume katika malezi na uangalizi wa watoto, haki za watoto, usawa wa kijinsia na kuzuia ukatili wa kijinsia.

Utafiti huo ulifanyika katika mikoa tisa ya Tanzania Bara na ulihusisha washiriki 63, wakiwemo wazazi 52, maafisa watano wa Serikali na wawakilishi sita wa mashirika yasiyo ya kiserikali.

Utafiti huo unaonyesha umuhimu ambao jamii inaupa wajibu wa mwanaume kama mtoa mahitaji ya familia. Hata hivyo, suala la ubaba haliishii kwenye uwezo wa kifedha.

Mwanaume anaweza kuwa mtoa mahitaji na bado akawa baba ambaye hayupo makini katika maisha ya watoto wake.

Hapo ndipo tunapopaswa kujiuliza: Je, kutoa mahitaji ndiyo kipimo pekee cha kuwa mume au baba bora?

MUME SI MFUKO WA FEDHA PEKEE

Kutoa mahitaji ya familia ni jukumu muhimu. Chakula, mavazi, makazi, elimu na mahitaji mengine ni sehemu ya msingi wa ustawi wa familia.

Lakini familia inahitaji zaidi ya mahitaji ya kimwili.

Mume anahitaji pia kujua namna ya kuwasiliana na mwenza wake, kusikiliza, kufanya maamuzi kwa ushirikiano na kushiriki katika malezi ya watoto. Baba naye anahitaji kuwa sehemu ya maisha ya watoto wake, si kwa kutoa fedha pekee, bali pia kwa kutoa muda, miongozo na uwepo wake kihisia.

Hii haimaanishi kwamba kila jukumu la familia lazima ligawanywe kwa asilimia 50 kwa 50 kila siku. Familia zina mazingira tofauti, kipato tofauti na majukumu tofauti.

Kinachohitajika ni mtoto wa kiume kukua akielewa kwamba familia ni ushirikiano. Anaweza kuwa mtoa mahitaji, lakini pia anapaswa kujua namna ya kumtunza mtoto, kusaidia kazi za nyumbani, kusikiliza mwenza wake na kushiriki katika maamuzi ya familia.

Kwa mtazamo huo, ndoa si nafasi ya mtu mmoja kubeba kila jukumu huku mwingine akingoja kuhudumiwa. Ni uhusiano unaohitaji ushirikiano, mawasiliano na uwajibikaji kutoka kwa pande zote.

FILIMON NKUNGU: “HATUWEZI KUZUNGUMZIA USAWA BILA KUWAHUSISHA WANAUME”

Mfano wa umuhimu wa kuwashirikisha wanaume katika mabadiliko ya kijamii unaonekana katika kazi ya Filimon Nkungu, mkulima na kiongozi wa jamii kutoka Kijiji cha Samaka, Mkoa wa Singida.

Katika taarifa kuhusu kazi yake kama mtetezi wa usawa wa kijinsia anayeshirikisha wanaume, Nkungu anasisitiza kwamba haiwezekani kuzungumzia usawa wa kijinsia au uwezeshaji wa wanawake bila kuwahusisha wanaume.

Katika tafsiri ya Kiswahili ya kauli yake, anasema:

“Hatuwezi kuzungumzia usawa wa kijinsia au uwezeshaji wa wanawake bila kuwahusisha wanaume. Tuna nafasi muhimu ya kutekeleza.”

Kauli hiyo inaweka jukumu la mwanaume katika mtazamo mpana zaidi.

Kwa mtoto wa kiume anayekua, ujumbe unaweza kuwa kwamba suala la uanaume si kuwa na mamlaka pekee ndani ya familia, bali pia kuwa sehemu ya kujenga mazingira ambayo kila mmoja anapata nafasi ya kushiriki na kufanikiwa.

Nkungu pia anaeleza kwamba mabadiliko ya mitazamo hayaji mara moja. Katika tafsiri ya Kiswahili ya kauli yake, anasema:

“Mabadiliko hayatokei katika mkutano mmoja; hutokea polepole, familia moja baada ya nyingine.”

Hivyo, ikiwa tunataka kuwa na wanaume wanaoelewa ushirikiano katika familia za baadaye, mabadiliko hayo yanaweza kuanza wakati mtoto bado analelewa.

MTOTO WA KIUME ANAJIFUNZA UANAUME KUTOKA KWA ANACHOKIONA

Mtoto hujifunza kuhusu nafasi yake katika familia si kupitia maneno pekee, bali pia kupitia kile anachokiona nyumbani na katika mazingira yanayomzunguka.

Anapokua akiona baba akifanya kazi za kutafuta kipato huku mama akifanya karibu majukumu yote ya nyumbani, anaweza kujenga picha kwamba kazi za nyumbani ni jukumu la mwanamke pekee.

Ndiyo maana mtoto wa kiume anaweza kufundishwa kupika, kufua, kusafisha, kutunza mdogo wake na kufanya majukumu mengine ya kawaida ya nyumbani.

Hii haipunguzi thamani yake kama mwanaume.

Badala yake, inamfundisha kujitegemea na kumwandaa kuwa mtu anayeweza kushirikiana na wengine.

Utafiti wa Hali ya Ubaba Tanzania uliangazia pia ushiriki wa wanaume katika malezi, haki za watoto, usawa wa kijinsia na kuzuia ukatili wa kijinsia.

Kwa kuwa utafiti huo ulikuwa wa kimaelezo na ulihusisha washiriki 63 katika mikoa tisa ya Tanzania Bara, matokeo yake yanapaswa kutumiwa kuelewa mitazamo na uzoefu wa washiriki, badala ya kuyachukulia kama uwakilishi wa takwimu za wanaume wote nchini.

Hilo ni muhimu katika kuzungumzia malezi ya wavulana: tunahitaji ushahidi, lakini pia tunahitaji kuangalia mazingira halisi ambayo watoto wanakulia.

WANAUME HAWAPASWI KUFUNDISHWA KWAMBA HISIA NI UDHAIFU

Kuna upande mwingine wa malezi ya mtoto wa kiume ambao mara nyingi haupewi nafasi kubwa: hisia.

Mtoto wa kiume anaweza kukua akisikia kauli kama “wanaume hawalii”, “kuwa mwanaume” au “usioneshe udhaifu”.

Kauli hizi zinaweza kuwa na nia ya kumfundisha mtoto kuwa jasiri. Lakini mtoto anahitaji pia kujua namna ya kutambua na kueleza hisia zake.

Huzuni, hofu, kukatishwa tamaa na msongo wa mawazo ni sehemu ya maisha ya binadamu.

Kumfundisha mtoto wa kiume kuzungumza kuhusu hisia zake hakumaanishi kumfanya awe dhaifu. Kunampa uwezo wa kuelewa anachopitia, kuwasiliana vizuri na kutafuta msaada inapohitajika.

Uwezo huo unaweza kuwa muhimu sana anapokuwa mume, baba na mwanajamii.

BABA WA KESHO ANAPASWA KUJIFUNZA KUWA MZAZI, SI MTOA MAHITAJI TU

Kuwa baba kunahitaji zaidi ya kulipa gharama za familia.

Ni kushiriki katika maisha ya mtoto, kujua anachopitia, kufuatilia maendeleo yake, kumsaidia anapokabili changamoto na kuwa sehemu ya malezi yake.

Hapa ndipo tunapokutana na changamoto ya matarajio makubwa ya mwanaume kuwa mtoa mahitaji.

Mwanaume anayehisi kwamba thamani yake yote kama baba inategemea kiasi cha fedha anacholeta nyumbani anaweza kujikuta akitumia muda mwingi katika shughuli za kutafuta kipato.

Kwa upande mwingine, mtoto anahitaji pia muda na uwepo wa mzazi.

Kwa hiyo, tunapomfundisha mtoto wa kiume kwamba mwanaume lazima awe mtoa mahitaji, tunapaswa pia kumfundisha kwamba kuwa baba kunahitaji uwepo, muda na ushiriki katika malezi.

KUMFUNDISHA MTOTO WA KIUME KUJITEGEMEA

Kabla ya mtoto wa kiume kuwa mume, anapaswa kwanza kujifunza kuwa mtu anayejitegemea.

Afundishwe kupika, kufua, kusafisha mazingira yake, kupanga muda, kutunza fedha na kutatua matatizo ya kila siku.

Ujuzi huu wakati mwingine huonekana kama mambo madogo.

Lakini kijana anayejua kujitunza anapoingia kwenye ndoa haingii akimsubiri mwenza wake amfanyie kila kitu.

Anaingia akiwa tayari kushirikiana.

Na zaidi ya yote, anakuwa amejifunza kwamba kujitegemea si jukumu la jinsia moja. Ni ujuzi wa maisha.

MAANDALIZI YA NDOA HAYANZII SIKU YA HARUSI

Mara nyingi maandalizi ya ndoa huanza wakati kijana tayari ameamua kuoa.

Lakini maandalizi muhimu zaidi yanaweza kuanza miaka mingi kabla.

Yanajengwa kupitia namna mtoto anavyolelewa, elimu anayopata, mifano anayoiona nyumbani na namna anavyofundishwa kuhusu heshima, uwajibikaji na mahusiano.

Kijana anayekulia katika mazingira yanayomfundisha kuheshimu watu wengine, kusikiliza, kushirikiana na kuwajibika ataingia kwenye utu uzima akiwa na msingi muhimu wa kujenga mahusiano yenye afya.

Hivyo, maandalizi ya kuwa mume hayapaswi kuwa somo la siku moja. Ni mchakato unaoanza utotoni.

NI AINA GANI YA MWANAUME JAMII INAKUSUDIA KUMJENGA?

Swali hili linaweza kuonekana rahisi, lakini lina uzito mkubwa.

Tunapomlea mtoto wa kiume, tunapaswa kujiuliza tunataka awe mtu wa aina gani baada ya miaka 20 au 30.

Je, tunataka awe mwanaume anayejua kutafuta fedha pekee?

Au tunataka awe mwanaume anayejua kufanya kazi, kusimamia fedha, kuheshimu mwenza wake, kulea watoto wake, kushiriki katika familia na kuwajibika kwa jamii?

Kazi ya Filimon Nkungu inaonyesha umuhimu wa kuwashirikisha wanaume katika mabadiliko ya mitazamo kuhusu usawa wa kijinsia na mahusiano ndani ya familia.

Katika tafsiri ya Kiswahili ya kauli yake, Nkungu anasema:

“Ukweli ni kwamba wanaume wanaposimama pamoja na wanawake, maendeleo huwa hayazuiliki.”

Ujumbe huo unaweza kutumika pia katika malezi ya wavulana: si kuwaandaa kupambana na wanawake wanapokuwa watu wazima, bali kuwaandaa kushirikiana nao katika familia na jamii.

MWANAUME WA KESHO ANAANZA KUJENGWA LEO

Mtoto wa kiume wa leo ndiye kijana, baba na mume wa kesho.

Ndiyo maana malezi yake hayawezi kuishia kwenye kumfundisha kuwa na nguvu, kupata fedha au kutatua matatizo kwa kutumia mamlaka.

Anahitaji pia kufundishwa namna ya kujenga mahusiano yenye heshima, kushirikiana, kuwasiliana na kuwa sehemu ya familia yake.

Kumwandaa mtoto wa kiume kwa maisha ya baadaye si kumwambia tu kwamba siku moja atakuwa “kichwa cha familia”.

Ni kumfundisha kwamba uongozi wa familia unahitaji hekima, uwajibikaji, heshima, uvumilivu na uwezo wa kusikiliza wengine.

Kwa sababu mwanaume bora wa kesho haanzi kujengwa siku anapooa.

Anaanza kujengwa akiwa mtoto.

Na Alex Msumeno

Kamanda wa Kikosi cha Kuzuia Wizi wa Mifugo nchini, Kamishna Msaidizi Mwandamizi wa Polisi (SACP) Simon Pasua, amewataka viongozi wa kimila kuwa wasuluhishi wa migogoro katika jamii zao na kushirikiana na Jeshi la Polisi katika kuzuia migogoro baina ya wakulima na wafugaji.

Wito huo umetolewa leo katika mnada wa mifugo uliopo Kata ya Kwala, Wilaya ya Kibaha, Mkoa wa Pwani, ambapo SACP Pasua alisema viongozi wa kimila katika jamii za wakulima na wafugaji wanapaswa kushirikiana na viongozi wa Serikali katika kutatua migogoro inayojitokeza.

Alisema viongozi hao wanapaswa kutoa maelekezo kwa vijana wao, ikiwemo kutafuta maeneo ya malisho, mazizi na mabwawa ya maji yaliyo mbali na mashamba ya wakulima, ili kuepusha migogoro ambayo inaweza kusababisha mapigano na malumbano.

Kwa upande wake, Mwenyekiti wa Wafugaji wa Kata hiyo, Mzee Kieleni, alimshukuru Kamanda Pasua kwa kutembelea mnada huo na kusema huduma zinazotolewa na Jeshi la Polisi zimekuwa na mchango mkubwa katika kupunguza uhalifu na kuwabaini wahalifu, hususan kupitia Polisi Kata wanaoshirikiana na wananchi.

Alisema pamoja na elimu waliyopata kuhusu namna ya kutoa taarifa za uhalifu na wahalifu, wameelimishwa pia kuhusu ujenzi wa mazizi salama na njia za kutatua migogoro inayojitokeza katika shughuli zao za ufugaji.

Aidha, aliomba Serikali itenge maeneo maalumu kwa ajili ya shughuli za kilimo na ufugaji ili kuepusha migogoro inayojitokeza mara kwa mara baina ya wakulima na wafugaji.

Waziri Saidi, Tabora

Mkuu wa Polisi Jamii wa Tabora Manispaa, SP Honorata Oisso, amewaongoza maafisa na wakaguzi wa Jeshi la Polisi katika hafla ya kumuaga na kumpongeza Mkaguzi Mstaafu Hassara Mkobela.

Akizungumza kwa niaba ya Mkuu wa Polisi wa Wilaya ya Tabora Manispaa jana katika Bwalo la Polisi, SP Novatus Nyabenda, ambaye pia ni Mkuu wa Usalama Barabarani wa Tabora Manispaa, SP Oisso alimpongeza kwa utumishi wake na mchango wake katika Jeshi la Polisi.

Aidha, alizungumzia umuhimu wa mshikamano, ushirikiano na matendo ya huruma miongoni mwa askari, akieleza kuwa matendo hayo yanapaswa kuanzia ndani ya Jeshi la Polisi kabla ya kuifikia jamii.

Alisema mshikamano na ushirikiano mzuri miongoni mwa askari ni sehemu muhimu ya kujenga uhusiano mzuri na jamii, jambo litakalosaidia katika kuzuia na kupunguza uhalifu pamoja na wahalifu katika Manispaa ya Tabora.

Kwa upande wake, Happiness Mwakipesile, ambaye ni mtoto wa Mkaguzi mstaafu, aliwashukuru maafisa na askari wa Jeshi la Polisi kwa kuandaa hafla hiyo na kuendelea kudumisha ushirikiano mzuri.

Alisema ushirikiano huo unatoa taswira nzuri kwa jamii na familia kwa ujumla, huku akieleza kuwa hafla hiyo imemfundisha mambo mengi kuhusu mshikamano na upendo miongoni mwa askari.

“Ushirikiano huu ni mzuri na unaleta picha nzuri kwa jamii na familia kwa ujumla. Leo nimejifunza mambo mengi,” alisema Happiness.

Katika hafla hiyo, askari walipata fursa ya kula pamoja, kupiga picha za pamoja na kumpatia Mkaguzi Mstaafu Hassara Mkobela zawadi mbalimbali kama ishara ya kumpongeza na kumtakia heri katika hatua yake mpya ya maisha.

Na George Gabriel

Wananchi wa Kijiji cha Mkuula, Wilaya ya Nanyumbu mkoani Mtwara, wameeleza kufurahishwa na mpango wa ujenzi wa mnara wa redio wa Shirika la Utangazaji Tanzania (TBC), wakisema mradi huo utawasaidia kupata taarifa mbalimbali za kitaifa na kijamii pamoja na burudani kwa wakati.

TBC, kwa kushirikiana na Mfuko wa Mawasiliano kwa Wote (UCSAF), inatarajia kuanza ujenzi wa mnara huo katika Kijiji cha Mkuula, hatua inayolenga kuboresha usikivu wa matangazo ya TBC Taifa na Bongo FM katika maeneo ya Wilaya ya Nanyumbu.

Akizungumza katika mkutano wa kijiji uliofanyika Agosti 13, 2026, Mkuula, Bi. Faith Munyi kutoka UCSAF alisema maandalizi ya ujenzi wa mnara huo tayari yameanza kwa hatua za awali.

Alisema ujenzi huo unatarajiwa kutekelezwa kwa kasi ili kuhakikisha wananchi wa Wilaya ya Nanyumbu wanapata huduma bora ya redio kwa wakati, huku akisisitiza umuhimu wa ushirikiano wa wananchi katika kuhakikisha mradi huo unakamilika kwa mafanikio.

Katika mkutano huo, wananchi wa Kijiji cha Mkuula walionyesha utayari wa kushirikiana na utekelezaji wa mradi huo kwa kutoa eneo la ujenzi wa mnara bila malipo.

Wananchi hao wameeleza matumaini kuwa uwepo wa mnara huo utachangia maendeleo ya kijiji kwa kuimarisha upatikanaji wa taarifa muhimu, elimu na burudani kwa jamii.

Akizungumza na mwandishi wa habari, Mzee Juma Payao alisema wananchi wamefurahishwa sana na ujio wa mradi huo, huku akiishukuru TBC pamoja na Serikali kwa kuwakumbuka na kuwaletea huduma hiyo.

Alisema kwa muda mrefu wananchi wa Mkuula wamekuwa wakikabiliwa na changamoto ya kutopata matangazo ya redio kwa urahisi, hali iliyowafanya kukosa taarifa mbalimbali muhimu zinazotolewa kupitia vyombo vya habari.

“Tunashukuru sana TBC na Serikali kwa ujumla kwa kutuletea mradi huu. Tunaamini mnara huu utatusaidia kupata taarifa na burudani kwa wakati,” alisema Mzee Payao.

Kwa upande wake, Zuhula Khalifani alieleza furaha yake kwa ujio wa mradi huo, akisema utakuwa mkombozi kwa wananchi ambao kwa muda mrefu wamekuwa wakikosa taarifa kutokana na changamoto ya usikivu wa redio.

Alisema upatikanaji wa taarifa kupitia redio utawasaidia wananchi kufahamu mambo mbalimbali yanayoendelea ndani na nje ya eneo lao, pamoja na kupata elimu na burudani.

Ujenzi wa mnara huo unatarajiwa kuwa hatua muhimu katika kuimarisha upatikanaji wa huduma za utangazaji kwa wananchi wa Nanyumbu, hususan katika maeneo ambayo yamekuwa yakikabiliwa na changamoto ya usikivu wa redio.

Na Pilastus Nyaulingo

Kwa mwanafunzi anayekaa darasani siku nzima, kengele ya mwisho inapolia inaweza kumaanisha mwisho wa masomo. Lakini kwa baadhi ya watoto wanaoishi katika maeneo ambayo upatikanaji wa umeme bado ni changamoto, mwisho wa vipindi vya darasani unaweza pia kumaanisha mwisho wa nafasi ya kujisomea kwa siku hiyo.

Hii ni kwa sababu elimu haishii ndani ya darasa. Kuna vitabu vya kusoma baada ya masomo, kazi za kufanya nyumbani, maandalizi ya mitihani na maarifa ya kutafuta nje ya muda rasmi wa vipindi. Bila mwanga wa kutosha, muda huo unaweza kupotea.

Katika Tanzania, mjadala kuhusu upatikanaji wa nishati umeendelea kuhusishwa na upatikanaji wa huduma muhimu, ikiwemo elimu.

Kwa mujibu wa Ripoti ya Benki ya Dunia imeonesha namna upatikanaji wa umeme unavyoweza kuboresha mazingira ya kujifunza, matumizi ya teknolojia na huduma nyingine shuleni.

Muda wa Kusoma Haupaswi Kuishia Jua Linapozama

Kwa mwanafunzi wa shule ya sekondari, muda wa kujisomea baada ya vipindi unaweza kuwa muhimu katika kuelewa masomo, kufanya kazi za shule au kujiandaa kwa mitihani.

Lakini pale ambapo shule au mazingira ya nyumbani hayana umeme wa uhakika, mwanafunzi anaweza kulazimika kusoma kwa mwanga hafifu au kuacha kabisa kusoma wakati wa usiku.

Uzoefu wa Shule ya Sekondari Lukaranga unaonyesha tofauti ambayo umeme unaweza kuleta katika mazingira ya elimu.

Baada ya shule hiyo kupata umeme, wanafunzi waliweza kutumia muda wa jioni kujisomea katika mazingira yenye mwanga na usalama zaidi.

Japhet Tobeka, aliyekuwa mwanafunzi wa Kidato cha Nne wakati huo, anaeleza namna upatikanaji wa umeme ulivyowapa wanafunzi nafasi ya kurudi shuleni jioni na kuendelea na masomo katika mazingira bora zaidi.

Kauli hiyo inaonyesha kuwa umeme si suala la kuwasha taa pekee. Ni miundombinu inayoweza kuongeza muda ambao mwanafunzi anaweza kutumia kujifunza.

Kwa mtoto wa kike, muda huo unaweza kuwa na umuhimu zaidi, hasa katika mazingira ambayo majukumu ya nyumbani au changamoto nyingine zinaweza kupunguza muda wake wa kusoma.

Kwa Nini Suala Hili Ni Muhimu Zaidi kwa Wasichana?

Wasichana wanakabiliwa na changamoto mbalimbali zinazoweza kuathiri mwendelezo wa elimu, hasa wanapofikia umri wa balehe.

Kwa mujibu wa ripoti za Shirika la Umoja wa Mataifa la Kuhudumia Watoto ( UNICEF Tanzania) zinaeleza kuwa mamilioni ya watoto wenye umri wa kwenda shule hawapo shuleni, huku wasichana kutoka maeneo ya vijijini na kaya maskini wakiwa miongoni mwa wanaoweza kukabiliwa zaidi na vikwazo vya kuendelea na elimu.

Changamoto hizo zinaweza kuhusisha umaskini, huduma duni za maji na usafi, changamoto wakati wa hedhi pamoja na ndoa za utotoni.

Hivyo, tunapozungumzia umeme shuleni, hatupaswi kuutazama kama suala linalojitegemea. Ni sehemu ya mazingira mapana yanayoweza kumsaidia mtoto wa kike kubaki shuleni, kujifunza kwa ufanisi na kutumia muda wake vizuri.

Shule yenye mwanga wa kutosha inaweza pia kuwa mazingira salama zaidi kwa wanafunzi wanaohitaji kubaki shuleni baada ya muda wa kawaida wa masomo.

Umeme Unabadilisha Zaidi ya Taa

Faida ya umeme shuleni haiishii kwenye kusoma vitabu usiku.

Umeme unaweza kuwezesha matumizi ya kompyuta, vifaa vya kidijitali, uchapishaji wa vifaa vya kujifunzia na matumizi ya teknolojia nyingine zinazohitaji nishati.

Hili linaonekana pia katika uzoefu wa Shule ya Sekondari Lukaranga.

Kabla ya shule hiyo kupata umeme, walimu walikabiliwa na changamoto katika kupata na kuandaa baadhi ya vifaa vya kufundishia. Baada ya umeme kupatikana, mazingira ya kazi yalibadilika na matumizi ya vifaa vya kielektroniki yakawa rahisi zaidi.

Mwalimu Flora Chacha anaeleza kuwa kabla ya shule kupata umeme, changamoto ya upatikanaji wa vifaa vya kuchapisha iliwalazimu wakati mwingine kwenda maeneo mengine kupata huduma hiyo. Baada ya shule kuunganishwa na umeme, walimu waliweza kuchapisha nakala za vitabu na kutumia vifaa vya sauti katika ufundishaji.

Mabadiliko hayo yanaonyesha uhusiano uliopo kati ya nishati na ubora wa elimu. Kadiri shule inavyokuwa na uwezo wa kutumia teknolojia, ndivyo inavyoweza kupanua njia ambazo mwanafunzi anajifunza.

Kwa mtoto wa kike, ambaye tayari anaweza kukutana na vikwazo vingine vya kijamii na kiuchumi, mazingira bora ya kujifunza yanaweza kuwa na umuhimu mkubwa katika kuendelea na masomo.

Umeme Unamsaidia Pia Mwalimu

Mjadala wa umeme na elimu wakati mwingine huangalia zaidi upande wa mwanafunzi, lakini mwalimu naye anahitaji mazingira yanayomwezesha kufanya kazi yake vizuri.

Mkuu wa Shule ya Sekondari Lukaranga, Joseph Tongora, anasema kabla ya shule kupata umeme walikabiliwa na changamoto katika kufanya tathmini za mara kwa mara, jambo lililoathiri namna walivyoweza kufuatilia maendeleo ya wanafunzi.

Baada ya shule kupata umeme, walimu waliweza kufanya tathmini za kila wiki kwa urahisi zaidi.

Hili ni muhimu kwa sababu ubora wa elimu hauamuliwi na mwanafunzi pekee. Mwalimu anahitaji vifaa, muda na mazingira yanayomwezesha kutambua changamoto za mwanafunzi na kumsaidia kwa wakati.

Kwa hiyo, umeme unapowezesha mwalimu kuandaa vifaa, kufanya tathmini na kutumia teknolojia, athari yake inaweza kufika hadi kwa mwanafunzi.

Kutoka Mwanga Hadi Fursa

Tanzania imepiga hatua katika kuongeza upatikanaji wa umeme. Kwa mujibu wa Benki ya Dunia, upatikanaji wa umeme nchini uliongezeka kutoka asilimia 14 mwaka 2011 hadi asilimia 46 mwaka 2022.

Hata hivyo, tofauti kati ya maeneo ya mijini na vijijini bado ilikuwa kubwa, huku upatikanaji ukiwa asilimia 73.2 mijini ikilinganishwa na asilimia 24.5 vijijini.

Takwimu hizi zinaonyesha kwa nini mjadala wa umeme na elimu hauwezi kutenganishwa na mjadala wa maendeleo ya vijijini.

Iwapo shule ya kijijini haina umeme, wanafunzi wake wanaweza kukosa baadhi ya fursa ambazo wanafunzi wa shule zilizounganishwa kwenye umeme wanazipata na hiyo ikwa ni sababu mojawapo kuwatofatisha na wengine wenye huduma ya umeme.

Tofauti hiyo inaweza kuonekana katika matumizi ya teknolojia, muda wa kujisomea na uwezo wa walimu kutumia vifaa mbalimbali vya kufundishia.

Ndiyo maana uwekezaji katika nishati unaweza pia kuonekana kama uwekezaji katika usawa wa elimu.

Changamoto Bado Haijaisha

Pamoja na maendeleo yaliyopatikana, upatikanaji wa umeme pekee hauwezi kutatua changamoto zote za elimu.

Shule inahitaji walimu wenye ujuzi, vifaa vya kujifunzia, madarasa salama, maji, vyoo vinavyofaa, vitabu na mazingira yanayomruhusu mwanafunzi kujifunza kwa utulivu.

Lakini pia ni muhimu kutambua kwamba miundombinu moja inaweza kuwezesha nyingine kufanya kazi vizuri zaidi.

Kompyuta haiwezi kutumika bila umeme. Vifaa vya kuchapisha haviwezi kufanya kazi bila nishati. Mwanafunzi hawezi kutumia baadhi ya teknolojia za kujifunzia bila chanzo cha umeme.

Kwa hiyo, nishati ni sehemu ya msingi ya mazingira ya kisasa ya elimu.

Swali si Kama Tunaweka Umeme Pekee

Tunapofikiria kuhusu elimu ya mtoto wa kike, mara nyingi tunazungumzia ada, sare, vitabu na walimu. Hayo yote ni muhimu.

Lakini mazingira yanayomzunguka mtoto pia yanaamua kwa kiwango fulani kama ataweza kutumia fursa hiyo ya elimu kikamilifu.

Umeme unaweza kuonekana kama kitu kidogo unapoutazama kama taa inayowaka ukutani. Lakini kwa mwanafunzi anayehitaji saa moja zaidi ya kujisomea, kwa mwalimu anayehitaji kuandaa vifaa vya somo au kwa shule inayotaka kutumia teknolojia, mwanga huo unaweza kumaanisha mengi zaidi.

Uzoefu wa Shule ya Sekondari Lukaranga unaonyesha kuwa mabadiliko hayo yanaweza kuonekana katika maisha ya kila siku ya shule, kuanzia muda wa wanafunzi kujisomea hadi uwezo wa walimu kuandaa vifaa na kufanya tathmini.

Hatimaye, kuhakikisha shule zina nishati ya uhakika si suala la kuongeza mwanga kwenye majengo pekee. Ni kuongeza muda wa kujifunza, uwezo wa kutumia teknolojia na mazingira yanayoweza kumsaidia mtoto kufikia ndoto zake.

Kwa mtoto wa kike anayekua katika mazingira yenye changamoto, wakati mwingine tofauti kati ya kuendelea na safari ya elimu na kukata tamaa inaweza kuanza na jambo rahisi kama kupata mazingira salama na yenye mwanga wa kujifunzia.

Na Andrea Mbona, Mbulu

Matumizi ya pombe miongoni mwa waendesha bodaboda yameelezwa kuwa miongoni mwa sababu zinazochangia ajali za barabarani, huku madereva wakitakiwa kuepuka ulevi hasa wanapokuwa kazini.

Askari wa Kikosi cha Usalama Barabarani wilayani Mbulu, Cpl Octavian, ametoa rai hiyo wakati akitoa elimu ya usalama barabarani kwa waendesha bodaboda katika eneo la stendi ya bodaboda Mbulu.

Alisema pombe huwafanya baadhi ya madereva kujiamini kupita kiasi na kupunguza umakini wakati wa kuendesha, hali inayoweza kusababisha uzembe na ajali zinazosababisha vifo, majeraha na ulemavu.

“Acheni kunywa pombe na kuendesha pikipiki. Ni hatari sana na ni sababu kubwa ya ajali nyingi,” alisema Cpl Octavian.

Aidha, aliwataka waendesha bodaboda kuzingatia na kutii sheria za usalama barabarani wakati wote wanapokuwa kazini ili kujilinda wao, abiria na watumiaji wengine wa barabara.

Kwa upande wake, Mwenyekiti wa bodaboda wa kijiwe cha stendi, Amani Daniel, amemshukuru askari huyo kwa elimu hiyo, akisema ulevi umekuwa ukihusishwa na baadhi ya ajali zinazowahusisha waendesha pikipiki.

“Ni kweli afande, kuhusu ulevi mara nyingi ajali zinapotokea tumekuwa tukiwakuta madereva wengi wakiwa katika hali ya ulevi, hivyo tunashukuru kwa kutukumbusha,” alisema Amani.

Na Pilastus Nyaulingo

Tanzania inakabiliwa na changamoto katika kufikia malengo ya kuongeza matumizi ya nishati safi ya kupikia, huku gharama za nishati, upatikanaji wa teknolojia na utekelezaji wa sera zikitajwa kuwa miongoni mwa mambo yanayohitaji kupewa kipaumbele.

Wakizungumza kuhusu utekelezaji wa mpango wa Tanzania wa kuongeza matumizi ya nishati safi ya kupikia, wadau wa nishati wamesema juhudi zaidi zinahitajika kuhakikisha wananchi wanapata nishati salama, nafuu na inayopatikana kwa urahisi.

Nolasco Mlay kutoka Wizara ya Nishati alisema utekelezaji wa malengo ya nishati safi ya kupikia unahitaji ushirikiano wa Serikali, sekta binafsi, taasisi na wananchi ili kuhakikisha teknolojia hizo zinawafikia watumiaji kwa gharama nafuu.

Alisema Serikali inaendelea kuweka mazingira wezeshi yatakayochochea ukuaji wa matumizi ya nishati safi, huku ikilenga kupunguza changamoto zinazowakabili wananchi katika upatikanaji wa uhakika wa nishati hiyo.

Kwa upande wake, Dkt. Prosper Magali wa Tanzania Renewable Energy Association (TAREA) alisema upanuzi wa matumizi ya nishati safi ya kupikia unahitaji kuangalia uwezo wa wananchi kumudu gharama za teknolojia na nishati hizo.

Alisema pamoja na kuwepo kwa teknolojia mbalimbali za nishati safi, wananchi wanahitaji elimu kuhusu faida zake pamoja na mifumo inayowezesha upatikanaji wake kwa gharama nafuu.

Alisema ongezeko la matumizi ya nishati safi ya kupikia linaweza kuwa na manufaa katika maeneo mbalimbali, ikiwemo kupunguza utegemezi wa kuni na mkaa, kulinda mazingira na kupunguza madhara yanayohusishwa na matumizi ya nishati zinazozalisha moshi mwingi.

Hatua hizo zinaweza kuboresha afya za wananchi, hasa wanawake na watoto wanaokaa muda mwingi karibu na maeneo ya kupikia, huku zikisaidia kaya kupunguza muda na gharama za kutafuta kuni au kununua nishati za kupikia.

Kwa Tanzania, matumizi makubwa ya nishati safi yatasaidia kupunguza ukataji wa miti kwa ajili ya kuni na uzalishaji wa mkaa, hivyo kuchangia uhifadhi wa mazingira.

Hata hivyo, wataalamu wanaeleza kuwa kufikia malengo ya taifa kutahitaji uwekezaji zaidi, ushirikiano wa wadau na kuongeza uelewa wa wananchi ili kuongeza idadi ya kaya zinazotumia nishati salama na nafuu.

Na George Gabriel

Waziri wa Viwanda na Biashara, Judith Kapinga, amekipongeza Kikundi cha Vijana Kazi Imara cha Kata ya Nanyumbu, Wilaya ya Nanyumbu, kwa uaminifu katika marejesho ya mikopo, ubunifu na ubora wa bidhaa wanazozalisha.

Kapinga alitoa pongezi hizo jana wakati wa ziara yake wilayani Nanyumbu, ambapo alikagua shughuli mbalimbali zinazofanywa na vijana hao, ikiwemo useremala, ushonaji wa nguo kwa kutumia cherehani pamoja na biashara ya mama ntilie.

Katika ukaguzi huo, Kapinga alivutiwa na ubunifu wa kikundi hicho katika utengenezaji wa vitanda, akieleza kuwa hatua hiyo ni mfano mzuri wa namna vijana wanavyoweza kutumia fursa zinazotolewa na Serikali kuongeza kipato na kujiajiri.

Aidha, alipongeza uaminifu wa kikundi hicho katika kurejesha mkopo wa Shilingi milioni 14.5, ambapo hadi sasa kimefanikiwa kurejesha Shilingi milioni 2.112, hatua aliyosema inaonesha uwajibikaji wa wanakikundi.

Katika kuwatia moyo vijana hao, Kapinga alikabidhi Shilingi milioni moja (TSh 1,000,000), huku akiwataka kuendelea kudumisha uaminifu, kuimarisha ubunifu na kuongeza ubora wa bidhaa zao ili ziweze kushindana katika soko.

Aidha, katika ziara hiyo, Kapinga alitoa mitungi ya gesi kwa wajasiriamali, ikiwa ni sehemu ya juhudi za Serikali za kuhamasisha matumizi ya nishati safi na salama katika shughuli za uzalishaji na matumizi ya kila siku.

Akizungumza na mwandishi baada ya kupokea mtungi wa gesi, Mwajuma Mchakama aliipongeza Serikali kwa kuwajali wananchi na kuendelea kuhamasisha matumizi ya nishati safi, akisema hatua hiyo itasaidia kupunguza matumizi ya kuni na mkaa, pamoja na kuboresha mazingira ya kufanyia shughuli zao.

Naye Zamda Ally, mmoja wa wanufaika wa mitungi hiyo ya gesi, aliishukuru Serikali kwa msaada huo, akieleza kuwa ni hatua muhimu katika kuhakikisha wananchi wanapata fursa ya kutumia nishati safi, salama na rafiki kwa mazingira.

Wananchi hao kwa pamoja waliipongeza Serikali kwa kuendelea kusogeza huduma na fursa mbalimbali kwa wananchi, wakisema matumizi ya nishati safi yatasaidia kupunguza athari za matumizi ya nishati zinazoharibu mazingira, pamoja na kuboresha afya na maisha ya familia.

Na Pilastus Nyaulingo

Wataalamu wa teknolojia ya habari na mawasiliano wameitaka Tanzania kuimarisha imani ya wananchi katika huduma za kidijitali, ikiwemo usalama wa mtandao, ulinzi wa taarifa binafsi na ujuzi wa kidijitali, ili nchi iweze kunufaika zaidi na teknolojia ya akili bandia (AI) na uchumi wa kidijitali.

Wito huo umetolewa katika Jukwaa la Tanzania Digital Trust Initiative, lililowakutanisha maofisa wa serikali, wadhibiti, wataalamu wa teknolojia, viongozi wa sekta na wadau wengine kujadili namna ya kujenga mazingira salama na ya kuaminika katika matumizi ya teknolojia nchini.

Akizungumza katika jukwaa hilo, Mkurugenzi Mkuu wa Tume ya TEHAMA, Dkt. Nkundwe Mwasaga, alisema Tanzania imepiga hatua kubwa tangu kupitishwa kwa Sera ya Taifa ya TEHAMA ya mwaka 2003, na kwamba miundombinu iliyojengwa inapaswa kutafsiriwa kuwa manufaa ya kiuchumi na kijamii kwa wananchi.

Alisema Sera ya Taifa ya TEHAMA ya mwaka 2003 iliweka mkazo katika uanzishaji wa taasisi, miundombinu ya taifa ya TEHAMA na ujuzi wa TEHAMA, huku sera ya mwaka 2016 ikiongeza msisitizo katika mifumo na majukwaa ya kidijitali.

“Tanzania imeingia katika uchumi wa kidijitali na hatua inayofuata ni kujenga miundombinu ya uaminifu itakayowawezesha wananchi kutumia huduma za kidijitali kwa usalama na uhakika,” alisema Dkt. Mwasaga.

Alisema suala la uaminifu ni muhimu zaidi katika biashara za mtandaoni na huduma za kifedha za kidijitali, ambako wananchi wanahitaji kuwa na uhakika kwamba malipo wanayofanya ni salama, taarifa zao binafsi zinalindwa na bidhaa wanazonunua mtandaoni zitawafikia.

“Biashara za mtandaoni zinategemea uaminifu. Bila uaminifu, uchumi wa kidijitali hauwezi kustawi,” alisema Dkt. Mwasaga.

Akizungumzia matumizi ya akili bandia, Dkt. Mwasaga alisema Tanzania haipaswi kutumia teknolojia hiyo kwa kufuata mwenendo wa dunia pekee, bali inapaswa kuangalia namna inavyoweza kutumika kutatua changamoto na kuendana na vipaumbele vya maendeleo ya nchi.

Alitaja sekta za viwanda, kilimo na maendeleo ya uchumi kuwa miongoni mwa maeneo ambayo matumizi sahihi ya AI yanaweza kutoa mchango mkubwa.

Kwa mujibu wa Dkt. Mwasaga, manufaa ya AI yatategemea uwekezaji katika elimu na ujuzi, akitanabaisha kuwa maandalizi duni yanaweza kusababisha teknolojia hiyo kuongeza changamoto ya ukosefu wa ajira kwa vijana kutokana na baadhi ya kazi kuchukuliwa na mifumo inayotumia akili bandia.

Mkurugenzi Mtendaji wa Tanzania Privacy Professionals Association (TPPA), Tumwesigye Evans, alisema taasisi hiyo ina jukumu la kulinda taarifa binafsi za watumiaji kadri matumizi ya AI na uchumi wa kidijitali yanavyopanuka.

Alisema TPPA imesaini Mkataba wa Makubaliano (MoU) na Sandbox Security ya India, pamoja na TAFINA, kwa lengo la kuimarisha uaminifu katika huduma za kidijitali nchini.

“Kadri mabadiliko haya yanavyoendelea, ni muhimu kuimarisha imani ya wananchi katika huduma na teknolojia za kidijitali,” alisema Evans.

Alisema ushirikiano huo unalenga kuunganisha ulinzi wa kisheria na hatua za kiufundi na kiusalama ili kulinda watumiaji wa huduma za kidijitali.

Kwa upande wake, Mkuu wa Kanda wa Mauzo na Masoko wa Sandbox, Amrita Choudhury, alisema ujenzi wa uaminifu katika matumizi ya teknolojia hauwezi kufanywa na taasisi au sekta moja pekee, bali unahitaji ushirikiano wa wadau mbalimbali.

Wadau hao walisema kuimarisha uaminifu wa wananchi katika mazingira ya kidijitali ni muhimu wakati Tanzania ikiendelea kupanua matumizi ya huduma za mtandaoni, biashara za kidijitali na teknolojia mpya kama akili bandia.

Kwa Tanzania, wataalamu wanaamini kuwa kujenga mazingira ya kidijitali yanayoaminika kutasaidia kuongeza matumizi ya huduma za mtandaoni, kulinda watumiaji dhidi ya hatari za kidijitali na kuwezesha teknolojia kuchangia zaidi katika maendeleo ya kiuchumi na kijamii.

Na Yusra Temba

Mlimbwende Jihan Dimack ameibuka mshindi wa taji la Miss Grand Tanzania 2026, baada ya kuwashinda washiriki wengine kutoka mikoa mbalimbali ya Tanzania katika shindano lililojumuisha vipengele vya mahojiano, mawasilisho, matembezi ya jukwaani na uwezo wa kujieleza mbele ya majaji na hadhira.

Ushindi huo ulishuhudiwa na wadau mbalimbali wa tasnia ya burudani, urembo na ulimwengu wa mitindo katika fainali zilizofanyika usiku wa Jumamosi katika Ukumbi wa The Super Dome, Masaki, Dar es Salaam.

Ushindi wa Jihan Dimack unaendelea kuimarisha safari ya Tanzania katika mashindano ya Miss Grand International, baada ya mwakilishi wa mwaka 2025, Beatrice Alex, kuweka rekodi ya kuwa Mtanzania aliyefika mbali zaidi katika historia ya mashindano hayo.

Matokeo hayo yameongeza matarajio makubwa kwa mwakilishi wa mwaka 2026, ambaye anatarajiwa kuipeperusha vyema bendera ya Tanzania katika jukwaa la kimataifa.

Jihan Dimack sasa ataiwakilisha Tanzania katika mashindano ya Miss Grand International 2026, yanayotarajiwa kufanyika nchini India.

Kwa mwaka huu, mashindano hayo yametoa jumla ya warembo tisa watakaoiwakilisha Tanzania katika majukwaa mbalimbali ya kimataifa ya urembo. Warembo hao ni Jihan Dimack – Miss Grand International, Sharon Julius – Miss Elite, Celine Edson – Miss Earth, Rose Uisso – Miss Global, Eve Godwin – Miss Africa International, Namala Patrick – Miss Tourism Africa, Prisca Lyimo – Miss Cosmo, Zulfa Yazid – Miss Africa Golden, na Janeth Anselme – Miss Intercontinental.

Kwa upande wake, Janeth Anselme, mshindi wa taji la Miss Intercontinental Tanzania 2026, alisema anamshukuru Mungu kwa hatua aliyofikia na kwamba ushindi huo ni mwanzo wa safari mpya ya kutimiza ndoto zake.

Janeth alisema anafurahia ushindi huo na anatamani kutumia taji hilo kuleta mchango chanya katika jamii.

Miongoni mwa wadau waliohudhuria fainali hizo alikuwa muigizaji Angel Mazanda, maarufu kwa jina la Chioma, ambaye alisema amefurahishwa na ushindi wa Prisca Lyimo, aliyetwaa taji la Miss Cosmo Tanzania 2026.

Angel alisema anaamini Prisca ana uwezo mkubwa wa kufanya vizuri katika majukwaa ya kimataifa.

Kwa upande wake, mama wa mrembo aliyeshinda taji la Miss Africa International Tanzania 2026, Rose Shayo, alitoa shukrani kwa uongozi wa Miss Grand Tanzania kwa kuandaa mashindano hayo na kutoa fursa kwa mabinti wa Kitanzania kuonesha vipaji na uwezo wao.

Pia aliwashauri wazazi, hususan akina mama, kuwapa ushirikiano mabinti zao wanaotamani kuingia katika tasnia ya urembo ili waweze kutimiza ndoto zao.

Mashindano ya Miss Grand Tanzania ni jukwaa la kitaifa linalolenga kumpata mrembo atakayeiwakilisha Tanzania katika mashindano ya kimataifa ya Miss Grand International.

Mbali na kuangazia uzuri wa washiriki, mashindano hayo yanasisitiza pia uongozi, mawasiliano, kujiamini na ushiriki wa wanawake vijana katika masuala ya kijamii.