Kusini Kwetu

Na Pilastus Nyaulingo

Asubuhi inapowadia, wanafunzi huamka wakifikiria masomo, mitihani, marafiki na ndoto za maisha yao ya baadaye. Lakini kwa baadhi ya wasichana nchini Tanzania, kuamka na kujiandaa kwenda shule kuna maana kubwa zaidi.

Ni safari ya kurudi baada ya maisha yao kubadilika.

Wengine wamekuwa mama wakiwa bado katika umri wa shule. Wamepitia ujauzito, kujifungua, kukaa nyumbani na, wakati mwingine, kukutana na lawama, aibu au kukataliwa na watu waliokuwa karibu nao.

Sasa wamerudi darasani.

Lakini swali ni moja: Je, kurudi shuleni kunatosha?

Utafiti mpya uliofanywa katika shule nne za sekondari jijini Dar es Salaam unaonyesha kuwa mpango wa kuwawezesha wasichana waliopata ujauzito kurudi shuleni umefungua mlango wa elimu kwa maelfu ya wasichana. Hata hivyo, baadhi yao bado wanakutana na vikwazo vinavyofanya safari yao ya elimu kuwa ngumu.

Mlango Uliofunguliwa Baada ya Miaka ya Kufungwa

Mabadiliko ya Sera ya Elimu mwaka 2021 yalifungua rasmi njia kwa wasichana waliopata ujauzito kurudi kwenye mfumo wa elimu kupitia njia mbalimbali za elimu mbadala.

Kwa mujibu wa utafiti wa mwaka 2026 uliochapishwa katika Jarida la Kimataifa la Ujana na Vijana zaidi ya wasichana 22,000 walikuwa wamerudi shuleni kupitia Njia Mbadala za Elimu ya Sekondari kufikia mwaka 2024.

Hiyo si idadi ndogo.

Ni zaidi ya majina kwenye daftari la mahudhurio. Ni maelfu ya ndoto ambazo zilikuwa hatarini kukatika na sasa zimepata nafasi nyingine.

Lakini watafiti Harun Magosho wa Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, Irene Kaduma kutoka Halmashauri ya Wilaya ya Kisarawe na Malima Magosho wanaonya kwamba kurudi shuleni si sawa na kufanikiwa shuleni.

Hapo ndipo mjadala mpya unapoanzia.

Kurudi Darasani, Lakini Maisha Yamebadilika

Msichana anayerejea shuleni baada ya kupata mtoto harudi akiwa katika hali ileile aliyokuwa nayo kabla ya ujauzito.

Anaweza kuwa na mtoto anayehitaji chakula, mavazi, uangalizi wa karibu na wakati mwingine matibabu.

Anaweza kuwa na majukumu ya nyumbani ambayo wanafunzi wengine hawana.

Anaweza pia kuwa anajaribu kusoma huku akifikiria nani atakayemtunza mtoto wakati yeye yuko darasani.

Utafiti wa Dar es Salaam umeonyesha kwamba baadhi ya wasichana wanakabiliwa na changamoto za kifedha, ukosefu wa msaada wa wazazi, majukumu ya malezi na mazingira ya shule ambayo bado hayajaandaliwa kikamilifu kukidhi mahitaji yao.

Kwa hiyo, kumrudisha mwanafunzi darasani ni hatua ya kwanza tu.

Kinachofuata ni kuhakikisha anaweza ‘kubaki, kujifunza na kumaliza.’

Malezi Si Jukumu la Mzazi Peke Yake

Katika mjadala mpana kuhusu ustawi wa watoto na vijana, Waziri wa Maendeleo ya Jamii, Jinsia, Wanawake na Makundi Maalum, Dkt. Dorothy Gwajima, amesisitiza mara kadhaa umuhimu wa familia na jamii kushiriki katika malezi na ulinzi wa watoto.

Mwezi Aprili 2026, Dkt. Gwajima alisema malezi na ulinzi wa mtoto ni jukumu linalohitaji ushiriki wa wazazi pamoja na jamii nzima.

Kauli hiyo ina maana kubwa katika suala la wasichana wanaorudi shuleni baada ya kuwa mama, kutokana na ukweli kwamba mtoto anayezaliwa na msichana wa shule naye anahitaji malezi, huku mama yake pia akihitaji nafasi ya kuendelea na elimu.

Hivyo, familia inapomsaidia msichana kumlea mtoto wakati akiendelea na masomo, inakuwa imesaidia ‘watoto wawili kwa wakati mmoja.’

Kikwazo Kimoja: Mtoto Atakaa na Nani?

Hili ni moja ya maswali makubwa ambayo sera pekee haiwezi kuyajibu.

Mwanafunzi anaweza kupewa nafasi ya kurudi shule, lakini kama hana mtu wa kumwangalia mtoto, nafasi hiyo inaweza kuwa ngumu kuitumia.

Utafiti ulibaini kuwa baadhi ya wasichana walishindwa kuhudhuria shule kwa sababu ya ukosefu wa msaada kutoka kwa wazazi. Katika baadhi ya mazingira, miongozo haikuruhusu wanafunzi kwenda na watoto wao shuleni, hivyo suala la malezi likawa changamoto kubwa.

Hapo ndipo inapoonekana kuwa suala hili si la Wizara ya Elimu pekee.

Ni suala la familia. Ni suala la jamii. Ni suala la ustawi wa jamii. Na ni suala la sera za kijamii.

Dar es Salaam: Daladala Tatu Kuelekea Darasani

Umbali nao unaweza kuwa adui wa elimu.

Utafiti huo wa Dar es Salaam umeonyesha kwamba baadhi ya vituo vya elimu kwa wasichana waliorejea shuleni viko mbali na maeneo wanayoishi.

Mmoja wa washiriki wa utafiti alieleza changamoto ya usafiri, akisema analazimika kutumia zaidi ya daladala moja kufika kituoni kwa sababu hakuna kituo cha karibu. Gharama na muda wa safari vinaweza kuathiri mahudhurio na utendaji wa mwanafunzi.

Hii inatufanya tujiulize swali rahisi lakini muhimu:

‘Tukisema tumemrudisha mtoto shuleni, je, tumemwezesha pia kufika shuleni?’

Kwa familia yenye kipato kidogo, nauli ya kila siku inaweza kuwa mzigo mkubwa. Na kama mama huyo kijana anapaswa pia kugharamia mahitaji ya mtoto wake, changamoto inakuwa kubwa zaidi.

Unyanyapaa Ndani ya Darasa

Tatizo jingine si barabara. Si fedha. Si vitabu.

Ni namna jamii inavyomwangalia msichana huyo.

Utafiti huo umeonyesha kwamba baadhi ya wasichana waliopata ujauzito na kurudi shuleni wameendelea kukutana na unyanyapaa katika mazingira ya shule, ikiwemo maneno au mitazamo inayowafanya wajisikie tofauti na wanafunzi wengine.

Hii ni changamoto ambayo haiwezi kutatuliwa kwa kujenga darasa jipya.

Inaweza kutatuliwa kwa ‘kubadilisha fikra.’

Msichana aliyepata mtoto bado ni mwanafunzi. Bado ana uwezo wa kusoma. Bado anaweza kuwa daktari, mwalimu, mwanasheria, mwandishi wa habari, mhandisi, mfanyabiashara au kiongozi.

Kosa moja au tukio moja katika maisha yake halipaswi kuwa hukumu ya maisha yake yote.

Harun Magosho na Watafiti Wanapoweka Swali Mezani

Utafiti wa Harun Magosho, Irene Kaduma na Malima Magosho unaibua hoja muhimu: baadhi ya hatua zinazochukuliwa kusaidia wasichana hawa zinaweza kuwapa nafasi ya kuingia tena shuleni, lakini bado haziondoi mizizi ya matatizo wanayokutana nayo.

Baadhi ya shule zimekuwa na madarasa maalum, ratiba zinazobadilika, walimu maalumu na huduma za ushauri nasaha.

Hatua hizo zinaweza kusaidia.

Lakini watafiti wanauliza kwa mtazamo mpana zaidi: ‘Je, tunawasaidia wasichana hawa kuendelea na elimu kwa usawa, au tunawaweka kwenye mfumo wa pekee unaowatenganisha na wengine?’

Hili ni swali ambalo Tanzania inahitaji kulijadili kwa kina.

Si Dar es Salaam Peke Yake

Changamoto hii haipo jijini Dar es Salaam pekee.

Utafiti mwingine uliochapishwa Julai 2026 uliangalia uzoefu wa wasichana waliopata ujauzito na kurejea katika shule za sekondari katika Wilaya ya Nzega.

Utafiti huo uliangalia uzoefu wao binafsi, kijamii na kitaaluma baada ya kurejea shuleni, ukionyesha kwamba safari ya kurudi kwenye elimu ina changamoto zinazohitaji kuangaliwa kwa kuzingatia mazingira ya kila eneo.

Hii inaonyesha kwamba mjadala wa wasichana wanaorejea shuleni haupaswi kuwa wa Dar es Salaam pekee.

Unahitaji kufika Nzega, Kigoma, Mbeya, Dodoma, Mwanza, Mtwara na maeneo mengine ambako wasichana wanapambana kurejesha elimu yao.

Doris Mollel: Msaada Unapotoka Nje ya Darasa

Aprili 2026, Doris Mollel Foundation ilitangaza mpango wa kusaidia wasichana waliokatisha elimu, wakiwemo waliopata ujauzito, kurejea katika mfumo wa elimu katika halmashauri 47 kwenye mikoa 15.

Mpango huo ulihusisha pia kuwaunganisha waathirika wa ukatili wa kijinsia na huduma salama pamoja na kusaidia urejeshwaji wa wasichana waliokatisha masomo.

Hatua kama hii inaonyesha kuwa jukumu la kumrudisha msichana shuleni haliwezi kubebwa na mwalimu pekee.

Linahitaji serikali, mashirika, familia, jamii na wadau wa elimu kufanya kazi pamoja.

Elimu ya Msichana ni Uwekezaji kwa Mtoto Wake Pia

Kuna jambo ambalo mara nyingi husahaulika.

Unapomsaidia msichana aliyekuwa mama kumaliza elimu yake, humsaidii yeye pekee.

Unamsaidia pia mtoto wake.

Mama mwenye elimu ana nafasi kubwa zaidi ya kupata ujuzi, ajira au fursa ya kiuchumi ambayo inaweza kuboresha maisha ya mtoto wake.

Ndiyo maana mjadala huu haupaswi kuishia kwenye swali la kama msichana alifanya kosa.

Swali la muhimu zaidi ni:

‘Tunafanya nini baada ya maisha yake kubadilika?’

Tanzania Inatakiwa Kuangalia Zaidi ya ‘Kurudi Shule’

Hatua inayofuata inapaswa kuwa kujenga mazingira yatakayowasaidia wasichana hawa kubaki shuleni.

Hii inaweza kuhusisha ushauri nasaha, msaada wa familia, mazingira rafiki shuleni, kupunguza changamoto za usafiri, huduma za kijamii, elimu ya afya ya uzazi na mifumo ya kuwasaidia walezi wa watoto.

Pia jamii inahitaji kuacha kuwaona wasichana hawa kama watu waliopoteza haki ya kuota.

Kwa sababu ndoto haijifungi siku mtu anapopata mtoto.

Kutoka Aibu hadi Nafasi ya Pili

Kuna wasichana ambao walifikiri maisha yao ya elimu yamekwisha.

Wengine waliamini kwamba baada ya kupata mtoto hawangeweza tena kuvaa sare ya shule.

Wengine walikabiliana na maneno ya watu.

Lakini sasa wanarudi.

Wanabeba madaftari, vitabu na ndoto ambazo zilikuwa zimesimama kwa muda.

Huenda safari yao isiwe rahisi kama ya wanafunzi wengine.

Huenda wakahitaji msaada zaidi.

Lakini hilo halimaanishi wanastahili elimu ndogo.

Wanastahili nafasi ya pili yenye heshima.

Na Tanzania inapozungumza kuhusu kujenga kizazi chenye elimu, afya na uwezo wa kushiriki katika maendeleo ya Taifa, wasichana hawa hawawezi kuachwa nyuma.

Kwa sababu kurudi shuleni ni mwanzo tu.

Safari ya kweli ni kuhakikisha hawalazimiki kuondoka tena.

Na Pilastus Nyaulingo

Asubuhi inapofika Dar es Salaam, shughuli za biashara huwa tayari zimeanza kabla hata jua halijapanda vizuri. Malori yanaingia na kutoka katika maeneo ya bandari, wafanyabiashara wanawahi masoko, bidhaa zinaelekea katika miji mbalimbali, huku mizigo inayowasili kutoka nje ya nchi ikianza safari nyingine kuelekea ndani ya Tanzania na nchi jirani zisizo na bandari.

Kwa mtu anayeliangalia jiji hili kwa macho ya kawaida, huo unaweza kuonekana kuwa msongamano wa kila siku. Lakini kwa mtazamo wa uchumi wa kikanda, Dar es Salaam ni sehemu ya ramani kubwa zaidi inayounganisha bahari na masoko ya ndani ya Afrika.

Tanzania imekuwa ikiwekeza katika miundombinu inayoweza kuifanya nchi kuwa lango la biashara kwa mataifa ya Afrika Mashariki na Kati.

Miundombinu ya bandari, reli, barabara na mifumo mingine ya usafirishaji inapounganishwa, maana yake siyo tu kurahisisha safari ya mzigo kutoka sehemu moja kwenda nyingine. Pia inamaanisha kupunguza gharama za biashara, kuongeza kasi ya usafirishaji na kuifanya Tanzania kuwa sehemu muhimu zaidi ya minyororo ya biashara inayovuka mipaka.

Mjadala huo ulipata msukumo mkubwa katika Jukwaa la Biashara Tanzania–Kenya lililofanyika Dar es Salaam Mei 4, 2026, ambapo zaidi ya viongozi 1,300 kutoka sekta ya umma na binafsi walikutana kujadili biashara, uwekezaji na ushirikiano wa kiuchumi.

Bandari Inapokuwa zaidi ya Mahali pa Mizigo

Kwa muda mrefu, bandari imekuwa ikitazamwa zaidi kama sehemu ambayo meli zinatia nanga na mizigo kupakiwa au kushushwa. Lakini katika uchumi wa kisasa, bandari yenye ufanisi ni zaidi ya hapo.

Inahitaji kuzungukwa na reli zinazofanya kazi kwa ufanisi, barabara zinazoweza kubeba mizigo, maghala, vituo vya forodha, huduma za kifedha, bima, teknolojia na biashara nyingine nyingi zinazofanya mzigo usikae kwa muda mrefu kabla ya kuendelea na safari.

Tanzania ina faida ya kijiografia kwa sababu Bandari ya Dar es Salaam inaunganisha nchi ya pwani na masoko ya nchi za bara.

Ndiyo maana mjadala wa Tanzania kuwa kitovu cha biashara hauwezi kutenganishwa na nchi jirani zikiwemo Zambia, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo (DRC), Rwanda, Burundi, Malawi na Uganda, ambazo zinaweza kutumia korido za Tanzania kufikisha bidhaa katika masoko yao.

Katika hotuba yake kwenye Jukwaa la Biashara Tanzania–Kenya, Waziri wa Nchi, Ofisi ya Rais, Mipango na Uwekezaji, Prof. Kitila Mkumbo, alieleza kuwa Tanzania ina uwezo wa kimkakati kupitia Bandari ya Dar es Salaam na, siku zijazo, Bandari ya Bagamoyo, huku Kenya ikiwa na Bandari ya Mombasa na Upande wa Kaskazini.

Kwa mtazamo wake, mifumo hiyo inaweza kukamilishana badala ya kila mmoja kuonekana kama mpinzani.

Hapo ndipo Tanzania inaweza kuanza kujiuliza swali kubwa zaidi: Kama mzigo unapita Tanzania kwenda Zambia, DRC au nchi nyingine, ni kiasi gani cha thamani ya biashara hiyo kinabaki ndani ya Tanzania?

Tanzania na Kenya Zikishirikiana Zinaweza Kufungua Soko Kubwa

Prof. Mkumbo alieleza kwamba Tanzania na Kenya kwa pamoja zinawakilisha soko la zaidi ya watu milioni 120 na uchumi wenye ukubwa mkubwa wa kikanda.

Hoja yake ilikuwa kwamba badala ya nchi hizo kuangalia kila mmoja kama mshindani, kuna nafasi ya kuunganisha nguvu katika biashara, uwekezaji na miundombinu.

Mtazamo huo una umuhimu kwa Tanzania kwa sababu soko la ndani linaweza kuwa mwanzo, lakini biashara ya kisasa inahitaji kampuni kufikiria zaidi ya mipaka yake.

Kampuni inayozalisha bidhaa Dar es Salaam, Morogoro, Arusha au Mwanza inaweza kuwa na nafasi kubwa zaidi ikiwa ina uwezo wa kuzipeleka bidhaa hizo katika masoko ya Kenya, Uganda, Rwanda, Burundi, DRC na kwingineko barani Afrika.

Hata hivyo, hilo haliwezi kutokea kwa kuzungumzia soko pekee. Linahitaji bidhaa zenye ubora, bei zinazoweza kushindana, usafirishaji wa uhakika, taratibu rahisi za mipakani na wafanyabiashara wanaoelewa mahitaji ya masoko wanayolenga.

Biashara Haiwezi Kukua kwa Mipaka Iliyogawanyika

Mjadala huo pia ulipewa uzito na mfanyabiashara maarufu Rostam Aziz, ambaye alitoa wito wa kuimarisha ushirikiano kati ya sekta binafsi za Tanzania na Kenya na kujenga mfumo wa kibiashara unaorahisisha kampuni kufanya kazi katika masoko ya nchi zote mbili.

Kauli hiyo inaingia moja kwa moja kwenye changamoto ambayo wafanyabiashara wengi wa Afrika Mashariki wamekuwa wakikabiliana nayo: mipaka inaweza kuwa muhimu kisiasa, lakini kwa biashara, kila kuchelewa mpakani, gharama zisizoeleweka, taratibu zinazojirudia au kanuni zisizofanana huongeza gharama ya bidhaa.

Mfanyabiashara anayelipa zaidi kusafirisha bidhaa kutoka Dar es Salaam kwenda soko la jirani anaweza kupoteza ushindani dhidi ya mfanyabiashara aliye na mfumo wa usafirishaji wenye gharama ndogo.

Hivyo, ushindani wa Tanzania katika biashara ya kikanda hauamuliwi na bandari pekee; unaamuliwa na gharama ya safari nzima ya bidhaa kutoka kiwandani hadi kwa mlaji.

Kutoka Bandarini hadi Kiwandani

Hapa ndipo Tanzania inahitaji kubadilisha namna inavyoutazama uchumi wa usafirishaji.

Kama jiji la Dar es Salaam linakuwa lango la mizigo ya nchi jirani, fursa haipaswi kuishia kwenye ada za bandari au huduma za usafirishaji.

Inapaswa kuonekana katika viwanda vinavyoweza kuzalisha bidhaa, maghala yanayoweza kuhifadhi bidhaa, kampuni zinazotoa huduma za usafirishaji, taasisi za fedha zinazowezesha biashara na vijana wanaopata ajira katika mnyororo huo.

Mizigo inapofika Tanzania na kuendelea moja kwa moja bila kupata thamani yoyote hapa, sehemu kubwa ya fursa inaweza kupita bila kuonekana.

Lakini kama Tanzania inaweza kuongeza huduma za ufungashaji, usindikaji, uhifadhi, bima, fedha, teknolojia na usambazaji, mzigo huo unaweza kugeuka kuwa chanzo cha shughuli nyingi zaidi za kiuchumi.

Kwa maana hiyo, lengo halipaswi kuwa Tanzania iwe nchi ambayo mizigo inapita tu. Lengo kubwa linapaswa kuwa Tanzania iwe nchi ambayo mizigo inapitia, inahudumiwa, inaongezewa thamani na ndipo inaendelea na safari.

 SGR Inapokuwa Sehemu ya Biashara

Reli ya kisasa inaweza kuonekana kama mradi wa usafiri wa abiria, lakini kwa uchumi wa biashara umuhimu wake unaenda mbali zaidi.

Reli yenye uwezo wa kubeba mizigo kwa ufanisi inaweza kupunguza utegemezi wa barabara katika baadhi ya njia, kupunguza gharama za usafirishaji na kuongeza uwezo wa Tanzania kuhudumia biashara ya nchi zisizo na bandari.

Hii ndiyo sababu miundombinu inapowekwa pamoja inakuwa na maana kubwa zaidi kuliko kila mradi ukiangaliwa peke yake.

Bandari bila reli yenye uwezo wa kusafirisha mizigo kwa ufanisi inaweza kuwa na ukomo. Reli bila uzalishaji wa kutosha wa bidhaa inaweza kutofanya kazi kwa kiwango kinachotarajiwa. Viwanda bila soko vinaweza kukumbwa na changamoto.

Lakini vitu hivi vikifungamanishwa, vinaweza kuunda mfumo mmoja wa uchumi.

Tanzania tayari imekuwa ikiweka mkazo kwenye miundombinu na uwekezaji kama sehemu ya mkakati mpana wa kukuza uchumi.

Mjadala wa Tanzania–Kenya wa mwaka huu uliweka pia mkazo katika kuunganisha miundombinu, kuwezesha biashara ya kidijitali na kuondoa vikwazo visivyo vya ushuru vinavyoweza kuzuia biashara.

DRC, Zambia na Nchi Zisizo na Bandari Zinapofungua Soko

Moja ya faida kubwa ya Tanzania ni nafasi yake kama kitovu na njia ya kufikia nchi kadhaa za ndani ya bara.

Hii inafanya biashara ya Tanzania isiwe suala la Tanzania na Kenya pekee. Kuna nafasi kubwa zaidi inayohusisha nchi ambazo zinahitaji kutumia bandari za nchi jirani kufikisha bidhaa zao katika masoko ya kimataifa.

Kwa Tanzania, hii inaweza kuwa fursa ya kujenga huduma zinazozunguka biashara hiyo.

Kampuni za usafirishaji zinaweza kukua, maghala yanaweza kuongezeka, sekta ya bima inaweza kupata wateja zaidi, benki zinaweza kutoa huduma za biashara ya kimataifa, huku wataalamu wa forodha, teknolojia na ugavi wakihitajika zaidi.

Lakini fursa hiyo haiwezi kuchukuliwa kuwa ya Tanzania moja kwa moja. Nchi nyingine pia zinaboresha bandari zao, barabara, reli na taratibu za biashara.

Hivyo, Tanzania inahitaji kuendelea kuwa na huduma zinazoshindana kwa ubora, kasi na gharama.

Biashara ya Kesho Haiishii Kwenye Mizigo

Katika dunia inayozidi kuhamia kwenye huduma za kidijitali, kuwa lango la biashara hakumaanishi kushughulika na makontena pekee.

Kampuni za teknolojia, huduma za fedha, bima, ushauri wa biashara, masoko ya kidijitali na huduma nyingine zinaweza kuwa sehemu ya biashara inayovuka mipaka.

Jukwaa la Tanzania–Kenya pia lilisisitiza umuhimu wa mabadiliko ya kidijitali na kujenga mfumo wa kibiashara unaoweza kuunganisha masoko na wateja.

Hii ina maana kwamba kijana anayejua teknolojia, mbunifu anayejua masoko ya kidijitali, mtaalamu wa data, mpiga picha, mtaalamu wa mawasiliano au mtaalamu wa fedha anaweza kuwa sehemu ya biashara ya kikanda bila hata kuwa na lori au kontena.

Soko linapopanuka, huduma zinazolizunguka nazo zinapanuka.

Tanzania Isiishie kuwa Njia ya Kupitisha Bidhaa

Kuna hatari moja ambayo Tanzania inapaswa kuiepuka.

Ikiwa nchi itakuwa nzuri sana katika kupitisha mizigo lakini dhaifu katika kuzalisha bidhaa na huduma zenye thamani, inaweza kupata mapato kutokana na usafirishaji lakini ikapoteza sehemu kubwa ya fursa za uzalishaji.

Ndiyo maana suala la viwanda, kilimo cha kibiashara, uchakataji wa mazao, madini yenye thamani iliyoongezwa na huduma za kisasa linapaswa kwenda sambamba na miundombinu ya usafirishaji.

Tanzania inaweza kuwa na bandari nzuri, reli nzuri na barabara nzuri, lakini kama bidhaa nyingi zinazoingia na kutoka hazihusiani na uzalishaji wa ndani, ajira na thamani kubwa zaidi vinaweza kubaki katika hatua nyingine za mnyororo.

Kwa hiyo, swali siyo tu: “Tanzania inaweza kusafirisha kiasi gani?

Bali ni:“Tanzania inaweza kuzalisha, kuhudumia na kuongeza thamani kiasi gani kabla bidhaa haijaondoka nchini?”

Tanzania, Kenya: Zikishindana au Zikishirikiana?

Mjadala wa Tanzania na Kenya unaonesha jambo moja muhimu: nchi hizi mbili zina ushindani katika baadhi ya maeneo, lakini pia zina maslahi mengi yanayoweza kuunganishwa.

Tanzania ina nafasi yake katika Ukanda wa Kusini na Kati, wakati Kenya ina nafasi kubwa kupitia Ukanda wa Kaskazini.

Prof. Mkumbo aliwasilisha mtazamo kwamba mifumo hiyo inaweza kuwa inayokamilishana badala ya kuonekana kama vita vya kutafuta mteja mmoja.

Kwa Tanzania, hii inaweza kuwa nafasi ya kuingia kwenye ushindani kwa kutumia faida zake badala ya kuogopa ushindani.

Bandari ya Dar es Salaam, reli, nafasi ya kijiografia na masoko ya nchi jirani vinaweza kuwa msingi mzuri wa kimkakati wa kujenga uchumi unaohudumia eneo kubwa zaidi.

Lakini ushirikiano wa kikanda unahitaji pia kuondoa vikwazo vya biashara, ikiwemo changamoto kama gharama kubwa za usafirishaji na vikwazo visivyo vya ushuru katika biashara ya Afrika Mashariki—mambo ambayo yanaweza kupunguza uwezo wa biashara kuvuka mipaka kwa ufanisi.

Fursa Itamfikiaje Mtanzania wa Kawaida?

Hili ndilo swali muhimu zaidi.

Kwa sababu mafanikio ya kuwa kitovu cha biashara hayawezi kupimwa kwa idadi ya meli zinazotia nanga, makontena yanayopita bandarini au mikutano ya wafanyabiashara pekee.

Mafanikio yataonekana pale ambapo kijana atapata kazi katika kampuni ya usafirishaji, mfanyabiashara wa Tanzania anaanza kuuza bidhaa zake Kenya au DRC, mkulima anapata soko la uhakika la mazao yake, kiwanda kinaongeza uzalishaji kwa sababu kinaweza kufikia masoko ya kikanda, na kampuni ya teknolojia ya Tanzania inaanza kuhudumia wateja kutoka nchi nyingine za Afrika Mashariki.

Hapo ndipo neno “hub”, au kitovu kwa Kiswahili, linapata maana halisi.

Si jina la kuvutia katika hotuba, bali ni mfumo ambao biashara inapoongezeka, watu wengi zaidi wanapata nafasi ya kushiriki katika uchumi huo.

Dar Es Salaam inaweza kuwa zaidi ya Jiji la Bandari

Dar es Salaam imekuwa na nafasi ya kibiashara kwa muda mrefu. Lakini kinachobadilika sasa ni ukubwa wa fursa inayoweza kuzunguka nafasi hiyo.

Jiji linaweza kuwa kituo cha usafirishaji, fedha, teknolojia, huduma za biashara, uzalishaji na usambazaji kwa masoko ya Tanzania na nchi jirani.

Hata hivyo, nafasi hiyo haitatokea kwa sababu Tanzania ipo kwenye bahari pekee.

Itahitaji sera zinazotekelezeka, miundombinu inayofanya kazi, sekta binafsi yenye uwezo, taratibu rahisi za biashara, wafanyakazi wenye ujuzi na mazingira ambayo mwekezaji anaweza kupanga biashara yake kwa muda mrefu.

Mjadala wa Tanzania–Kenya wa mwaka 2026 umeonyesha kuwa wazo la soko kubwa la kikanda si ndoto ya mbali. Zaidi ya viongozi 1,300 kutoka sekta ya umma na binafsi walishiriki katika majadiliano ya kuimarisha biashara, uwekezaji na ushirikiano wa kikanda.

Kazi Kubwa Inaanza Baada ya Mikutano Kuisha

Kwa Tanzania, ushindi hautakuwa tu kuwa na bandari inayopokea meli nyingi.

Hautakuwa tu kuwa na reli inayosafirisha mizigo.

Hautakuwa tu kuwa na mikataba ya biashara na nchi jirani.

Ushindi utakuwa pale Dar es Salaam itakapokuwa lango ambalo biashara inapitia, lakini pia mahali ambapo thamani inaongezwa, kampuni zinazaliwa, ajira zinatengenezwa na Mtanzania wa kawaida anapata sehemu yake katika uchumi unaovuka mipaka.

Kwa sababu mwisho wa yote, Tanzania haihitaji kuwa tu njia ya kwenda Afrika Mashariki au msindikizaji wa biashara.

Tanzania inahitaji kuwa sehemu ambayo Afrika Mashariki inakuja kufanya biashara.

Na Andrea Mlwafu

Kwa kijana anayemaliza masomo, siku ya kupata cheti mara nyingi huonekana kama mwisho wa safari ya elimu na mwanzo wa maisha mapya. Lakini katika Tanzania ya sasa, karatasi yenye alama na sifa za kitaaluma si mara zote inatosha kumfikisha kijana kwenye ajira au kipato.

Ndiyo maana mjadala kuhusu vijana na ajira unazidi kuhamia kwenye swali jingine muhimu: Kijana anaweza kufanya nini kwa mikono yake, kwa kutumia ujuzi alionao na fursa zinazomzunguka?

Katika mikoa ya Mtwara, Lindi, Ruvuma na Kigoma, swali hilo limepewa jibu kupitia mradi wa Dumisha Amani II, unaowawezesha vijana kupata mafunzo ya ufundi, ujasiriamali, stadi za maisha na kujenga amani.

Mradi huo unatarajiwa kunufaisha vijana 240 kutoka maeneo hayo, huku mafunzo yakihusisha fani mbalimbali kama ufundi umeme, upishi, maabara, mapambo, ushonaji, mabomba na fani nyingine kulingana na mahitaji ya maeneo husika.

Kutoka Cheti hadi Ujuzi Unaoweza Kuingiza Kipato

Kwa miaka mingi, mafanikio ya elimu yamekuwa yakipimwa kwa kiasi kikubwa kupitia vyeti. Lakini kijana anapomaliza masomo na kuingia kwenye mazingira ya kutafuta kazi, anagundua kuwa mwajiri anahitaji zaidi ya karatasi.

Anahitaji mtu anayeweza kufanya kazi.

Hapo ndipo mafunzo ya ufundi yanapopata nafasi yake. Badala ya kujifunza nadharia pekee, kijana anafundishwa namna ya kutumia ujuzi huo katika mazingira halisi ya kazi na hata kuugeuza kuwa huduma au biashara.

Alphoncina Mshana, Afisa Mkuza Mitaala Mwandamizi kutoka VETA, amesema mafunzo hayo yanalenga kuwajengea vijana uwezo wa kutumia ujuzi walioupata kuanzisha biashara ndogo na kujiajiri, huku pia wakipewa mafunzo ya ujasiriamali na stadi za maisha.

Kwa mtazamo wake, uwekezaji katika ujuzi wa vijana hauishii kwenye ajira pekee. Vijana wanapokuwa na maarifa na fursa za kujipatia kipato, wanaweza kuwa sehemu ya kujenga utulivu na maendeleo katika jamii zao.

Dayana na Fani Ambayo Haikuonekana kuwa Yake

Katika kundi hilo kuna Dayana Petro kutoka Lindi, kijana aliyechagua mafunzo ya CCTV, ufungaji wa kamera na matengenezo kupitia programu ya Ufundi Umeme.

Ni uchaguzi unaovutia kwa sababu fani za ufundi wa umeme na teknolojia kwa muda mrefu zimeonekana zaidi kuwa maeneo yanayotawaliwa na wanaume.

Lakini Dayana anaingia katika eneo hilo akiwa na lengo la kupata ujuzi unaoweza kutumika moja kwa moja kwenye soko.

Taarifa ya UNDP ya Septemba 8, 2026 inamtaja Dayana kama mmoja wa vijana walionufaika na mafunzo hayo na kueleza kuwa kuingia kwake kwenye fani inayotawaliwa zaidi na wanaume hakukumzuia kufuatilia taaluma hiyo.

Hii ni picha ndogo ya mabadiliko makubwa yanayoweza kutokea pale vijana wa kike wanapopewa nafasi ya kuingia kwenye fani za kiufundi, teknolojia na biashara.

Si suala la kupata cheti tu, bali pia kuvunja mipaka ya kijamii kuhusu kazi ambazo mwanamke anaweza au hawezi kufanya.

Ujuzi na Amani Vikiwekwa Pamoja

Kwa UNDP, mafunzo haya yana maana pana zaidi ya ajira.

Lin Chen, Meneja wa Mradi kutoka UNDP Tanzania, amesema mpango huo hauwalengi vijana kwa kuwapa ujuzi wa ufundi pekee, bali pia kuwajengea uelewa kuhusu kujenga amani na kuzuia migogoro katika jamii.

Katika kauli yake, Chen amesema mafunzo yanawawezesha vijana kujifunza namna ya kuzuia migogoro, kukuza uvumilivu na kuimarisha umoja, wakati huo huo wakipata ujuzi wa vitendo unaoweza kuwasaidia kujipatia kipato.

Hapa ndipo mradi unapojitofautisha na programu nyingi za kawaida za mafunzo.

Kijana hafundishwi tu namna ya kufanya kazi; anafundishwa pia namna ya kuishi na kufanya kazi ndani ya jamii yenye watu wenye mitazamo, mahitaji na changamoto tofauti.

Kwa Nini Amani Inaweza Kuanzia Kwenye Kipato?

Kuna uhusiano ambao mara nyingi hauzungumzwi kwa kina kati ya ajira, kipato na amani.

Kijana mwenye ujuzi ana nafasi ya kutafuta kazi. Akikosa ajira, anaweza kujaribu kujiajiri. Akiwa na uwezo wa kuanzisha biashara, anaweza pia kuwa sehemu ya kutoa ajira kwa mwingine.

Lakini kijana asiye na ujuzi, asiye na fursa na asiyeona njia ya kujenga maisha anaweza kukabiliwa na mazingira ya kukata tamaa.

Ndiyo maana Chen anasisitiza kwamba amani na maendeleo haviwezi kutenganishwa; maendeleo endelevu yanahitaji amani, huku amani ya kudumu ikihitaji kuwepo kwa fursa kwa vijana.

Kwa mtazamo huo, kumpa kijana ujuzi ni zaidi ya kumpa kazi. Ni kumpa sababu ya kuamini kwamba ana nafasi katika jamii yake.

CPP: Uwekezaji kwa Vijana ni Uwekezaji kwa Jamii

Sekta binafsi nayo imeingia katika mjadala huo.

Bai Zhengdshuai, Mkurugenzi Mtendaji wa China Petroleum Pipeline (CPP), amesema vijana ni chachu ya ubunifu, ukuaji wa uchumi na maendeleo endelevu.

Kupitia mradi huo, kampuni imehusika katika kuongeza fursa za mafunzo ya vitendo kwa vijana, ikiwa ni sehemu ya ushirikiano kati ya CPP, UNDP, VETA na wadau wengine.

Taarifa ya Daily News inaonyesha kuwa CPP tayari ilikuwa imewafundisha vijana na wafanyakazi 435, kwa kutoa ufadhili wa masomo kwa wanufaika 64, kutoa mafunzo ya vitendo ya viwandani kwa watu 102 na kuwafundisha wakufunzi 27 ujuzi maalumu unaohusiana na shughuli za kampuni.

Kupitia Dumisha Amani II, kampuni hiyo inalenga kuongeza fursa hizo kwa vijana wengine katika mikoa ya kusini.

Hii inaonyesha kwamba jukumu la kuandaa vijana kwa soko la ajira haliwezi kubaki mikononi mwa Serikali na taasisi za elimu pekee.

Sekta binafsi nayo ina nafasi ya kutoa mafunzo, uzoefu, mitaji, teknolojia na hata masoko.

Ujuzi Usibaki Kwenye Cheti

Kwa upande wa Serikali ya Mkoa wa Mtwara, msisitizo umewekwa kwenye hatua inayofuata baada ya mafunzo.

Mkuu wa Mkoa wa Mtwara, Kanali Donald William Msengi, amewataka vijana waliohitimu kuangalia zaidi ya sifa walizopata na kugeuza maarifa yao kuwa bidhaa, huduma na biashara halisi.

Kanali Msengi pia ametoa wito kwa sekta binafsi na taasisi za fedha kusaidia vijana hao kwa mitaji, vifaa na upatikanaji wa masoko ili ujuzi walioupata uweze kuota mizizi katika maisha yao.

Hili ni jambo muhimu.

Kwa sababu kuna tofauti kubwa kati ya kijana anayejua kufunga mfumo wa umeme na kijana mwenye ujuzi huo ambaye ana vifaa, mtaji, wateja na eneo la kufanyia kazi.

Ujuzi unaweza kuwa mwanzo wa biashara, lakini mazingira ya biashara ndiyo yanaweza kuamua kama biashara hiyo itadumu au la.

Ujuzi ni Mtaji

Kwa upande wa wanufaika, Amina Issa, aliyewakilisha wahitimu, amesema mafunzo hayo yamewasaidia kutambua fursa za kiuchumi, kuanzisha shughuli za kuzalisha kipato na kufanya kazi kwa pamoja kupitia vikundi vya ujasiriamali.

Amina ameahidi kwa niaba ya wahitimu kutumia ujuzi walioupata kwa uadilifu, ubunifu na bidii ili kujiajiri, kuwaajiri wengine pale inapowezekana na kuchangia maendeleo ya taifa.

Kauli yake inaonyesha hatua muhimu katika safari ya mafunzo: kijana kuanza kujiona si kama mtu anayesubiri kuajiriwa, bali kama mtu anayeweza pia kuwa mwajiri.

Hayo ni mabadiliko makubwa ya fikra.

Changamoto ni Mtaji

Lakini hapa ndipo simulizi inahitaji kuwa ya kweli zaidi.

Kumpa kijana ujuzi hakumalizi changamoto zote.

Fundi umeme anahitaji vifaa. Mshonaji anahitaji mashine. Mpishi anahitaji vifaa vya kupikia na eneo. Fundi bomba anahitaji zana. Mtoa huduma za CCTV anahitaji vifaa vya teknolojia.

Mwisho wa siku, wote wanahitaji wateja.

Kwa hiyo, baada ya mafunzo, swali la msingi linakuwa: Nani atamsaidia kijana kuanza?

Katika Mkoa wa Ruvuma, vijana wa Songea, kwa mfano, walihimizwa kutumia fursa za mikopo ya asilimia 10 inayotolewa na halmashauri kwa ajili ya uwezeshaji wa vijana.

Hii inaonyesha kwamba mafunzo na mitaji vinahitaji kwenda pamoja.

Kijana akipewa ujuzi bila mtaji anaweza kubaki na cheti. Akipata mtaji bila ujuzi anaweza kupoteza fedha.

Lakini akipata ujuzi, mtaji, soko na ushauri, nafasi ya kujenga biashara endelevu huwa kubwa zaidi.

VETA na Soko la Ajira Linalobadilika

Alphoncina Mshana amesisitiza kwamba stadi zinazotolewa kupitia mradi huo zinaweza kuwawezesha vijana kurudi katika soko la ajira, kujiajiri na hata kuajiri wengine.

Hii ni mojawapo ya dhana inayopaswa kupewa kipaumbele zaidi katika mijadala ya ajira Tanzania.

Elimu ya ufundi isiangaliwe kama njia ya watu waliokosa nafasi kwenye elimu ya kawaida pekee.

Inapaswa kuonekana kama sehemu muhimu ya mfumo wa uchumi unaohitaji mafundi, wataalamu wa teknolojia, wabunifu, wazalishaji na wajasiriamali.

Kwa kijana anayejifunza leo kufunga umeme, kutengeneza nguo, kupika kitaalamu, kufunga kamera au kufanya kazi ya mabomba, ujuzi huo unaweza kuwa mali yake ya muda mrefu.

Nguvu ya Kuungana katika Vikundi

Moja ya njia zinazoweza kuwasaidia vijana ni kufanya kazi kwa vikundi.

Badala ya kila kijana kujaribu kuanza biashara peke yake, wanaweza kuunganisha ujuzi, mitaji na rasilimali.

Kijana mmoja anaweza kuwa mtaalamu wa ufundi, mwingine akasimamia fedha, mwingine masoko na mwingine mahusiano na wateja.

Katika mazingira ambayo mtaji wa kuanzia ni changamoto, mfumo huo unaweza kupunguza mzigo kwa mtu mmoja.

Ndiyo maana viongozi na waendeshaji wa mradi wamekuwa wakihimiza vijana kuunda na kuendesha vikundi vya ujasiriamali ili kutumia ujuzi walioupata kwa pamoja.

Kutoka Mtwara Hadi Tanzania Nzima

Kinachotokea Mtwara, Lindi, Songea na Kigoma kinaweza kutoa somo kwa maeneo mengine ya Tanzania.

Tanzania ina vijana wengi wenye uwezo, lakini si wote wanaopata nafasi sawa ya kuufanya uwezo huo kuwa kipato.

Wengine wana vyeti lakini hawana uzoefu. Wengine wana vipaji lakini hawana vifaa. Wengine wana mawazo ya biashara lakini hawana mtaji.

Hivyo, mjadala wa vijana haupaswi kuishia kwenye idadi ya watu waliopewa mafunzo.

Unapaswa kuendelea hadi kuuliza:

Baada ya miezi sita, mwaka mmoja au miaka miwili, wangapi wameanzisha biashara? Wangapi wameajiri wengine? Wangapi wamepata kazi? Wangapi bado wanatafuta fursa?

Hapo ndipo mafanikio ya uwezeshaji yanaweza kupimwa kwa maisha halisi.

Si Cheti Pekee Yake

Hadithi ya Dumisha Amani II inaonyesha jambo moja muhimu: kijana anahitaji zaidi ya cheti.

Anahitaji ujuzi unaotafutwa na soko, anahitaji uwezo wa kufanya kazi, anahitaji maarifa ya biashara, anahitaji mazingira ya kupata mtaji na anahitaji soko la kuuza bidhaa, huduma au ujuzi alionao.

Dayana Petro anapoingia kwenye fani ya CCTV na ufungaji wa kamera, Amina Issa anapozungumza kuhusu ujuzi kama mtaji, Alphoncina Mshana anaposisitiza kujiajiri na kuajiri wengine, Lin Chen anapounganisha ujuzi na amani, Bai Zhengdshuai akisisitiza uwekezaji kwa vijana na Donald Msengi akitaka ujuzi ugeuke kuwa biashara, wote wanakutana kwenye jambo moja.

Tanzania haihitaji vijana wenye vyeti pekee; inahitaji vijana wenye uwezo wa kutumia maarifa yao kujenga maisha, kujiajiri, kuajiri wengine na kuchangia uchumi wa nchi.

Kwa sababu mwisho wa siku, thamani ya elimu haipaswi kuishia kwenye karatasi.

Thamani yake kubwa zaidi inaonekana pale maarifa yanapogeuka kuwa ujuzi, ujuzi ukageuka kuwa kipato, na kipato kikageuka kuwa maisha bora kwa kijana, familia yake na jamii inayomzunguka.

Na Pilastus Nyaulingo

Asubuhi katika mtaa mmoja wa Dar es Salaam, mfanyabiashara anaweka bidhaa zake mezani kama kawaida.

Mteja anafika, anauliza bei, anachagua bidhaa na badala ya kutoa noti mfukoni, anatoa simu.

Sekunde chache baadaye, ujumbe wa malipo unaingia. Biashara imefanyika bila sarafu wala noti kubadilishana mikononi.

Tukio kama hili linaanza kuwa sehemu ya maisha ya kila siku ya Watanzania. Simu ya mkononi imegeuka kuwa pochi, sehemu ya kuhifadhi taarifa za fedha na njia ya kufanya biashara.

Lakini pamoja na kasi hiyo, pesa taslimu bado haijaondoka. Kati ya teknolojia inayosukuma malipo ya kidijitali na mazoea ya mteja anayependelea noti na sarafu, Tanzania iko katikati ya mabadiliko makubwa.

Hii siyo tu habari ya namna mtu anavyolipa dukani. Ni hadithi ya jinsi biashara, huduma za kifedha na mahusiano kati ya mfanyabiashara na mteja yanavyobadilika.

Soko Linapoanza Kuongea kwa Lugha ya Simu

Matumizi ya malipo ya kidijitali yamekuwa yakiongezeka nchini. Tafiti na programu mbalimbali zinazohusu sekta ya fedha na uchumi zinaonyesha kuwa Tanzania tayari ina msingi mpana wa huduma za fedha kupitia simu.

Hata hivyo, matumizi ya huduma hizo katika kulipia moja kwa moja bidhaa na huduma bado yako nyuma ya matumizi ya kutuma au kutoa fedha taslimu.

Utafiti wa Innovations for Poverty Action (IPA) uliohusisha masoko 300 nchini mwaka 2025 unaonyesha picha hiyo kwa namna ya kipekee. Asilimia 82 ya wafanyabiashara walisema wangetumia zaidi huduma ya Lipa kwa Simu, lakini waliamini kuwa wateja wao wanapendelea pesa taslimu.

Kwa upande mwingine, asilimia 75 ya watumiaji walikuwa na mtazamo tofauti: waliamini kuwa wafanyabiashara ndio wanaopendelea pesa taslimu.

Hapo ndipo moja ya sababu za kwa nini pesa taslimu bado ina nguvu inapojitokeza.

Wafanyabiashara na wateja wanaweza kuwa tayari kutumia teknolojia, lakini kila upande unasubiri mwingine uanze.

Mfanyabiashara anaweza kuweka namba ya malipo, lakini kama wateja wake wanataka kulipa kwa pesa taslimu, atalazimika kuendelea kuipokea.

Mteja naye anaweza kuwa na huduma ya fedha kwenye simu, lakini kama maduka mengi anayofika hayakubali malipo ya kidijitali, ni rahisi kwake kubaki na noti.

Mfumo Lazima Uwe Rahisi na wa Kuaminika

Kwa upande wa taasisi za fedha, mjadala hauishii kwenye kuhamasisha watu kutumia simu. Unahusu pia namna ya kujenga mfumo unaoaminika.

Naibu Gavana wa Benki Kuu ya Tanzania, Sauda Msemo, amesisitiza umuhimu wa kujenga mifumo ya malipo inayoweza kuingiliana, kufikika, kuwa nafuu na kuaminika.

Kauli hiyo iliibuliwa katika mjadala wa kitaifa kuhusu malipo ya kidijitali, ambapo wadau walijadili namna mifumo hiyo inavyoweza kuwasaidia wafanyabiashara kufanya biashara kwa urahisi zaidi, ikiwemo biashara za kuvuka mipaka.

Hii ni hoja muhimu kwa sababu mfanyabiashara hataki tu kuambiwa, “Tumia malipo ya kidijitali.” Anataka kujua gharama ni kiasi gani, muamala ukikwama atapata msaada wapi, fedha zitafika lini na kama mfumo mmoja unaweza kuwasiliana na mwingine.

Kwa lugha rahisi, teknolojia inaweza kuwa nzuri, lakini ikiwa matumizi yake ni magumu, ghali au hayana uhakika, mfanyabiashara atarudi kwenye kile anachokifahamu zaidi.

Hili Siyo Suala la Teknolojia Pekee

Kwa mujibu wa Naibu Mwakilishi Mkazi wa Shirika la Umoja wa Mataifa la Maendeleo (UNDP) nchini Tanzania, John Rutere, suala hili linapaswa kuangaliwa kwa mtazamo mpana zaidi.

Katika mjadala kuhusu malipo ya kidijitali, alieleza kuwa hoja hiyo haihusu teknolojia pekee, bali pia matokeo yake katika maendeleo.

Kwa mtazamo huo, malipo yanapokuwa ya kuaminika na yenye uwazi, wafanyabiashara wanaweza kupoteza muda mchache, kukabili hatari chache na kupata nafasi ya kukuza biashara zao.

Kauli hii inabadilisha namna tunavyoweza kuitazama simu ya mfanyabiashara. Simu si kifaa cha kupokea pesa tu. Inaweza kuwa sehemu ya mfumo mzima wa biashara—kuanzia malipo na kumbukumbu hadi mawasiliano na, baadaye, upatikanaji wa huduma nyingine za kifedha.

Lakini hilo linawezekana tu ikiwa mfumo mzima unafanya kazi kwa namna ambayo mfanyabiashara anaielewa na kuiamini.

Mfanyabiashara Anapotoka Kwenye Noti na Sarafu

Kwa mfanyabiashara mdogo, sababu ya kutumia pesa taslimu mara nyingi ni rahisi: anaiona.

Noti au sarafu ikitolewa na mteja, muuzaji anaipokea. Anaweza kuihesabu, kuiweka pembeni na kuendelea na biashara. Hakuna simu inayohitaji chaji, hakuna mtandao unaoweza kukatika na hakuna ujumbe wa kusubiri anapopokea pesa taslimu.

Lakini utafiti wa awali wa IPA uliowahusisha wafanyabiashara nchini ulionyesha jambo jingine. Zaidi ya asilimia 60 ya wafanyabiashara walioshiriki waliona kuwa malipo ya kidijitali yanaweza kuleta thamani kubwa katika biashara zao.

Tafiti pia zinaendelea kuonyesha kuwa wafanyabiashara wanaona usalama ni miongoni mwa faida muhimu za malipo ya kidijitali, hasa kwa wale ambao wamewahi kukumbwa na wizi.

Hapa ndipo malipo ya kidijitali yanapoanza kuwa zaidi ya suala la urahisi.

Kwa mfanyabiashara anayebeba kiasi kikubwa cha fedha taslimu, kupokea malipo moja kwa moja kwenye simu kunaweza kupunguza kiasi cha fedha kinachokuwa mikononi mwake.

Lakini faida hiyo inategemea pia usalama wa akaunti na uelewa wa mtumiaji.

Pesa Taslimu Bado Ina Mashiko

Kuna kosa la kufikiri kwamba kwa sababu watu wengi wana simu na akaunti za fedha za simu, basi pesa taslimu imeanza kufa.

Utafiti wa IPA uliochapishwa Julai 2026 unaonyesha picha tofauti. Zaidi ya robo tatu ya watu wazima nchini wana akaunti ya fedha za simu, lakini matumizi mengi bado huishia katika kutoa fedha taslimu.

Malipo kwa wafanyabiashara yalikuwa sehemu ndogo ya miamala ya kidijitali, jambo linaloonyesha kuwa kuwa na akaunti ya kidijitali hakumaanishi kwamba mtu anatumia fedha hizo kufanya manunuzi kidijitali.

Hii ndiyo tofauti kati ya kuwa na teknolojia na kuitumia kikamilifu.

Mtu anaweza kuwa na huduma ya fedha kwenye simu, akapokea fedha kwa simu na dakika chache baadaye akazitoa ili apate fedha taslimu.

Kwa hiyo, safari ya Tanzania kuelekea uchumi usiotegemea pesa taslimu bado ina hatua kadhaa.

Mfanyabiashara Anataka Nini Hasa?

Katika mashauriano yaliyofanywa na UNDP na Benki Kuu kuhusu malipo ya kidijitali kwa biashara za kuvuka mipaka, wafanyabiashara walieleza changamoto mbalimbali, zikiwemo kutokueleweka kwa gharama, matatizo yanapotokea katika muamala, viwango vya ubadilishaji fedha na upatikanaji wa huduma za msaada pale tatizo linapotokea.

Hii inaonyesha kwamba tatizo si kwamba wafanyabiashara hawataki teknolojia.

Mara nyingi wanataka teknolojia ambayo inaeleweka, inaaminika na inawasaidia moja kwa moja katika biashara zao.

Mfanyabiashara anayepokea fedha anahitaji kujua kama fedha zitafika. Anayetaka kulipa mzabuni anataka gharama iwe wazi. Anapokosea au muamala unapokwama, anahitaji kujua nani wa kumpigia.

Na kama mfumo unataka kumshawishi aache kutumia fedha taslimu, lazima umuonyeshe faida inayozidi mazoea aliyokuwa nayo.

Simu Inapokuwa Daftari la Biashara

Faida nyingine kubwa ya malipo ya kidijitali ni utunzaji wa kumbukumbu.

Pesa taslimu inaweza kuingia na kutoka bila kuacha kumbukumbu rahisi ya kila muamala. Lakini malipo ya kidijitali yanaweza kutengeneza historia ya miamala ambayo mfanyabiashara anaweza kuitumia kufuatilia mwenendo wa biashara yake.

Hapo ndipo teknolojia inaweza kusaidia zaidi ya malipo.

Mfanyabiashara anaweza kuanza kuona siku ambazo mauzo yake yanaongezeka, kiasi cha fedha kinachoingia na kutoka na namna biashara inavyokwenda kwa muda.

Kwa mazingira yanayofaa, taarifa kama hizi zinaweza pia kusaidia biashara ndogo kujenga historia inayotambulika na taasisi za fedha.

UNDP imeeleza kwa ujumla kuwa miundombinu ya kidijitali inaweza kufanya shughuli za biashara ndogo zionekane na kuthibitishwa zaidi na masoko, taasisi za udhibiti na watoa huduma za fedha.

Hii inaweza kuwa hatua muhimu kwa biashara ambazo kwa muda mrefu zimekuwa zikifanya kazi nje ya mifumo rasmi ya kifedha.

Gharama ya Malipo Inapokuwa Kikwazo

Lakini kuna upande mwingine ambao hauwezi kupuuzwa: gharama.

Utafiti wa IPA wa mwaka 2026 umeonyesha kuwa gharama za huduma za fedha za kidijitali bado ni changamoto kwa watumiaji Tanzania.

Utafiti huo umeeleza kuwa pamoja na kupungua kwa baadhi ya gharama za uhamishaji fedha tangu mwaka 2022, Tanzania bado ina baadhi ya viwango vya juu vya gharama katika huduma za fedha za simu ikilinganishwa na masoko mengine yaliyofanyiwa utafiti.

Kwa mfanyabiashara anayefanya miamala mingi kwa siku, gharama ndogo kwa muamala mmoja zinaweza kuwa gharama kubwa zinapojumlishwa kwa mwezi.

Kwa hiyo, safari ya uchumi wa kidijitali haiwezi kujengwa kwa teknolojia pekee. Inahitaji pia ushindani, uwazi wa gharama na mifumo inayomfanya mtumiaji aone kwamba kutumia njia za kidijitali kuna faida ya kweli.

Teknolojia Isije Ikawa kwa Ajili ya Wenye Uwezo Pekee

Kuna jambo jingine muhimu: si kila mfanyabiashara ana simu janja yenye uwezo mkubwa, intaneti ya uhakika au ujuzi sawa wa kutumia teknolojia.

Kama mfumo mpya utahitaji programu nyingi, intaneti yenye kasi na vifaa vya gharama, baadhi ya wafanyabiashara wadogo wanaweza kubaki nyuma.

Ndiyo maana ujumuishaji wa kifedha unahitaji kuangalia zaidi ya idadi ya akaunti zilizofunguliwa.

Unahitaji kuangalia kama watu wanatumia huduma hizo, kama wanaweza kumudu gharama zake na kama wanaelewa namna ya kujilinda.

Hapo ndipo elimu ya fedha za kidijitali inapokuwa muhimu.

Kutoka Sokoni Hadi Kwenye Uchumi Mpana

Malipo ya kidijitali yakikua vizuri yanaweza kubadilisha hata namna tunavyouona uchumi wa kawaida.

Mkulima anaweza kuuza bidhaa na kupokea fedha kidijitali. Mfanyabiashara anaweza kumlipa mzabuni kwa simu. Mteja anaweza kununua bila fedha taslimu, na kampuni inaweza kufanya malipo kwa wafanyakazi na watoa huduma kwa njia ya kielektroniki.

Kila hatua inaacha taarifa zaidi kuhusu shughuli za kiuchumi.

Lakini taarifa hizo zinapaswa kutumiwa kwa uwajibikaji na kwa kulinda faragha ya watumiaji. Kadiri uchumi unavyohamia kwenye mifumo ya kidijitali, ndivyo suala la ulinzi wa taarifa na usalama wa miamala linavyokuwa muhimu zaidi.

Tanzania Iko Kwenye Njia Panda

Kwa sasa, Tanzania haiko kwenye uchumi usiotumia pesa taslimu kabisa, wala haiko katika mfumo wa zamani pekee. Iko katikati.

Simu ipo mfukoni. Akaunti ya fedha ipo kwenye simu. Mfumo wa malipo upo.

Wafanyabiashara wanaanza kukubali malipo ya kidijitali. Serikali na taasisi za fedha zinasukuma matumizi yake. Lakini mteja bado anaweza kutoa noti mfukoni na mfanyabiashara akaipokea bila kusita.

Hii ndiyo hali halisi ya mpito.

Utafiti wa 2026 unaonyesha kwamba fedha taslimu inaweza kuendelea kutawala ikiwa wafanyabiashara na watumiaji wataendelea kuamini kwamba upande mwingine unapendelea hivyo.

Kwa hiyo, mabadiliko yanaweza kuhitaji hatua zinazowaleta pamoja watumiaji na wafanyabiashara badala ya kuhamasisha upande mmoja pekee.

Pesa Taslimu Zinapopunguza Nafasi Yake

Huenda siku moja pesa taslimu isiwe njia kuu ya kufanya manunuzi katika maeneo mengi ya Tanzania. Lakini safari hiyo haiwezi kulazimishwa kwa kauli pekee.

Inahitaji mifumo nafuu, salama na inayoaminika. Inahitaji wafanyabiashara kuelewa faida zake. Inahitaji watumiaji kuamini teknolojia. Inahitaji taasisi za fedha kusikiliza changamoto za watu wanaoitumia.

Na zaidi ya yote, inahitaji kuhakikisha kwamba mtu wa kawaida haachwi nyuma kwa sababu hana vifaa au ujuzi wa kutosha.

Wakati Sauda Msemo anasisitiza mfumo wa malipo unaofikika, nafuu na wa kuaminika, na John Rutere anaposisitiza kwamba malipo ya kidijitali yanapaswa kuangaliwa kama suala la maendeleo, hoja zao zinakutana kwenye jambo moja: teknolojia ina maana pale inapoboresha maisha na biashara za watu.

Kwa hiyo, safari ya Tanzania kutoka kwenye pesa taslimu kwenda kwenye uchumi wa kidijitali haipaswi kupimwa kwa idadi ya simu zilizo na huduma za fedha pekee.

Inapaswa kupimwa kwa swali rahisi zaidi:

Je, teknolojia imemfanya mfanyabiashara kufanya biashara kwa urahisi zaidi, kwa usalama zaidi na kwa nafasi kubwa zaidi ya kukua?

Jibu la swali hilo ndilo litakaloamua kama Tanzania imehamisha pesa kutoka mfukoni kwenda kwenye simu—au imejenga kweli uchumi mpya wa kidijitali.

Na Andrea Mlwafu

Kuna mtu anayeandika wimbo akiwa chumbani kwake, mwingine anashona vazi linalogeuka kuwa mtindo unaotafutwa na wengi, mwingine anachora picha, anapiga video, anatengeneza filamu au anaunda maudhui kwa kutumia simu yake.

Kazi zao zinaweza kuonekana kama vipaji vya kawaida mpaka pale zinapowafikia watu wengi na kuanza kuzalisha fedha. Lakini nyuma ya kila wimbo, filamu, picha, video au ubunifu mwingine kuna swali ambalo kwa muda mrefu limekuwa likiwasumbua wabunifu wengi Tanzania: Kipaji kinawezaje kugeuzwa kuwa mali inayozalisha kipato endelevu?

Swali hilo sasa linaingia kwenye mjadala mpana zaidi kuhusu uchumi wa ubunifu nchini.

Katika Mkutano wa Uchumi wa Ubunifu wa MELACHA uliofanyika Dar es Salaam Septemba 2026, wadau walitaka mabadiliko katika mifumo ya upatikanaji wa fedha, bima, ulinzi wa hakimiliki na kodi, wakisema baadhi ya mifumo iliyopo haikuundwa kwa kuzingatia namna sekta ya ubunifu inavyofanya kazi.

Kwao, tatizo si ukosefu wa vipaji, bali ni mazingira yanayomzuia mbunifu kugeuza kipaji chake kuwa biashara inayoweza kukua na kuajiri wengine.

Kipaji Kinapotoka Chumbani na Kuingia Sokoni

Kwa muda mrefu, msanii wa Tanzania amekuwa akitazamwa zaidi kupitia kazi anayofanya kuliko thamani ya kiuchumi ya kazi hiyo. Mwanamuziki anaonekana kupitia wimbo wake, mwigizaji kupitia filamu, mpiga picha kupitia picha na mbunifu kupitia kazi yake.

Lakini katika uchumi wa kisasa wa ubunifu, kazi hiyo yenyewe inaweza kuwa mali yenye thamani, inayoweza kuuzwa, kupewa leseni, kutumika kibiashara na kuzalisha mapato kwa muda mrefu.

Hapo ndipo dhana ya hakimiliki inapokuwa muhimu.

Ofisi ya Hakimiliki Tanzania (COSOTA) inaeleza kuwa hakimiliki humpa mwandishi au mbunifu haki za kipekee juu ya kazi yake, zikiwemo haki za kuizalisha, kuichapisha, kuiwasilisha hadharani, kuitangaza na kuisambaza.

Kwa maana hiyo, wimbo, filamu, maandishi, picha, mchoro au kazi nyingine ya ubunifu si kitu cha kuposti na kusahaulika tu; inaweza kuwa mali ya mwenye kuibuni.

Naomi Mungure, Kaimu Mtendaji Mkuu na Msimamizi wa Hakimiliki wa COSOTA, amekuwa sehemu ya mijadala ya kimataifa kuhusu namna mifumo ya hakimiliki inavyopaswa kubadilika kutokana na teknolojia mpya, ikiwemo akili bandia.

Katika mkutano wa CISAC uliofanyika Paris mwaka huu, COSOTA ilishiriki majadiliano kuhusu usajili na uthibitishaji wa kazi, ukusanyaji na ugawaji wa mirabaha pamoja na changamoto mpya zinazoletwa na akili bandia katika kazi za ubunifu.

Hakimiliki Isipokuwa Fedha, Inabaki Karatasi

Changamoto mojawapo inayojitokeza kwenye sekta ya ubunifu ni tofauti kati ya kuwa na haki kwenye karatasi na kuwa na uwezo wa kuzitumia haki hizo kupata fedha.

Msanii anaweza kuwa ametengeneza kazi yake, lakini ikiwa kazi hiyo inasambazwa, inatumika kibiashara au kunakiliwa bila utaratibu unaompa mwenye kazi sehemu ya mapato, thamani yake inaweza kupotea.

Ndiyo maana usajili wa kazi na uelewa wa mikataba ni muhimu.

Ofisi ya Hakimiliki Tanzania (COSOTA) inaeleza kuwa wabunifu wanaweza kusajili kazi mbalimbali kama muziki, filamu, picha, maandishi, maigizo na kazi nyingine za ubunifu, huku taasisi hiyo ikiwa na jukumu pia la kuwezesha wenye haki kudai na kupokea mirabaha.

Hii inaweka mbele changamoto nyingine: mbunifu anahitaji kujua si tu namna ya kutengeneza kazi nzuri, bali pia namna ya kuimiliki.

Katika dunia ambayo wimbo unaweza kutumika kwenye tangazo, picha ikaingia kwenye kampeni ya kampuni, video ikawa sehemu ya jukwaa la kidijitali au filamu ikaonyeshwa katika nchi nyingine, kutokujua thamani ya haki zako kunaweza kumfanya mbunifu apoteze mapato ambayo hakuwahi kuyajua.

Fedha Zinapotafuta Vipaji

Changamoto nyingine kubwa imekuwa mtaji.

Kamera, kompyuta, vifaa vya kurekodia, programu za kuhariri, studio, usafiri na gharama za uzalishaji vinahitaji fedha. Wakati mwingine kipaji kipo, lakini vifaa vya kukiwezesha kukua havipo.

Mwaka 2026, Serikali ilitangaza uwezeshaji wa watengeneza maudhui mtandaoni kupitia fedha zilizotengwa kwa ajili ya sekta ya ubunifu.

Waziri wa Habari, Utamaduni, Sanaa na Michezo, Paul Makonda, alisema Sh bilioni 2 zimetolewa kama mikopo kwa watengeneza maudhui, ndani ya Sh bilioni 20 zilizotengwa kwa Mfuko wa Utamaduni na Sanaa.

Fedha hizo zililenga kusaidia watengeneza maudhui kupata vifaa, kuboresha uzalishaji na kuongeza uwezo wao wa kushindana katika soko la kidijitali.

Kwa mtazamo huo, Serikali inaanza kuiona kamera, kompyuta, vifaa vya uzalishaji na maudhui yenyewe kama sehemu ya uchumi unaoweza kuhitaji uwekezaji, badala ya kuutazama ubunifu kama burudani pekee.

Hata hivyo, fedha pekee haziwezi kujenga sekta.

Mbunifu akipewa mtaji bila elimu ya biashara, usimamizi wa fedha, masoko, hakimiliki na namna ya kutafuta masoko mapya, kuna hatari ya fedha kuishia kwenye uzalishaji wa kazi moja bila kujenga biashara endelevu.

Mwekezaji Anapomtazama Msanii Kama Mali

Katika ulimwengu wa biashara, mwekezaji haangalii tu kama mtu ana kipaji. Anaangalia kama kipaji hicho kinaweza kuzalisha thamani, kina soko na kinaweza kukua.

Hii ndiyo changamoto ambayo wadau wa sekta ya ubunifu waliibua katika MELACHA Creative Economy Summit 2026.

Khalila Mbowe, Mkurugenzi wa MELACHA, alisema mifumo mingi iliyopo haikubuniwa kwa kuzingatia mazingira ya watu wanaofanya kazi katika sekta ya ubunifu, ambao mapato yao mara nyingi hayafuati mfumo wa kawaida wa ajira yenye mshahara wa kila mwezi.

Kauli hiyo inaingia moja kwa moja kwenye suala la bima, mikopo na huduma za kifedha.

Mfanyakazi mwenye mshahara wa kila mwezi anaweza kuonyesha mapato yake kwa njia rahisi zaidi, lakini msanii anaweza kupata fedha nyingi mwezi mmoja na kukaa miezi kadhaa bila mradi mkubwa.

Hata hivyo, kutokuwa na mshahara wa kila mwezi hakumaanishi hana biashara.

Tatizo ni namna taasisi za fedha zinavyoweza kuitambua biashara hiyo.

Ikiwa wimbo unaingiza mirabaha, YouTube inalipa, kampuni zinaingia kwenye mikataba ya matangazo na kazi za ubunifu zinauzwa kwa wateja mbalimbali, basi kuna thamani ya kifedha inayoweza kuonekana, lakini inahitaji mifumo inayoweza kuipima.

Simu Inapogeuza Mtu Kuwa Kampuni

Miaka michache iliyopita, mtu aliyetaka kuingia kwenye uzalishaji wa maudhui alihitaji vifaa vya gharama kubwa na mara nyingi alitegemea kampuni au studio.

Leo, simu inaweza kuwa kamera, studio, chumba cha kuhariri na njia ya kusambaza kazi kwa hadhira ya ndani na nje ya Tanzania.

Mabadiliko hayo yamepanua mlango wa ubunifu.

Majukwaa ya kidijitali kama TikTok, YouTube, Instagram na mengine yamewapa wabunifu nafasi ya kujenga hadhira bila kusubiri kwanza kupata nafasi kwenye televisheni au redio.

Taarifa ya Baraza la Habari Tanzania (MCT) kuhusu uchumi wa watengeneza maudhui inaonyesha kuwa majukwaa hayo yamekuwa sehemu muhimu ya mapato kwa watengeneza maudhui, huku pia kukiwa na changamoto za upatikanaji wa mifumo ya kimataifa ya uchumaji wa maudhui na malipo.

Hapo ndipo mbunifu wa leo anapobadilika na kuwa mjasiriamali wa kidijitali.

Anaweza kuwa mwandishi, mpiga picha, mhariri wa video, mtangazaji na msambazaji wa kazi yake kwa wakati mmoja.

Lakini kadiri fursa zinavyoongezeka, ndivyo ushindani unavyoongezeka.

Soko halihitaji tu mtu anayejua kutengeneza maudhui; linahitaji mtu anayejua kujenga chapa, kuelewa hadhira, kutunza haki zake na kutengeneza mfumo wa mapato.

Akili Bandia Inapogonga Mlango

Wakati Tanzania ikijifunza namna ya kujenga uchumi wa ubunifu wa kidijitali, teknolojia nyingine imeingia kwa kasi—akili bandia.

AI inaweza kusaidia kutengeneza picha, video, sauti, maandishi na hata muziki kwa muda mfupi.

Kwa upande mmoja, teknolojia hii inaweza kumpa mbunifu zana mpya za kuongeza kasi ya kazi na kujaribu mawazo ambayo hapo awali yalihitaji timu kubwa na fedha nyingi.

Kwa upande mwingine, inaleta maswali magumu kuhusu nani anamiliki kazi iliyotengenezwa kwa msaada wa AI, namna kazi za wasanii zinavyotumika kufundisha mifumo hiyo na jinsi mapato yanavyopaswa kugawanywa.

Mijadala ya COSOTA na taasisi nyingine za hakimiliki Afrika mwaka huu imeonesha kwamba suala hilo tayari limeingia kwenye ajenda ya ulinzi wa kazi za ubunifu.

Mijadala hiyo imehusisha pia mifumo ya usajili, uthibitishaji wa kazi na namna taasisi za hakimiliki zinavyoweza kuendana na mabadiliko ya teknolojia.

Kwa Tanzania, hili lina maana kwamba sheria na mifumo ya hakimiliki haitakiwi kuangalia tu namna wimbo au filamu inavyotengenezwa leo, bali inahitaji kujiandaa kwa mazingira ambayo mwanadamu na mashine wanaweza kushirikiana katika kutengeneza kazi.

Ubunifu Unapovuka Nje ya Tanzania

Kazi ya ubunifu, kama bidhaa nyingine, soko lake halipaswi kuishia ndani ya mipaka ya nchi.

Wimbo wa Kiswahili unaweza kusikilizwa Nairobi, Kigali au Johannesburg. Filamu inaweza kuuzwa kwenye jukwaa la kimataifa. Mchoro unaweza kutumiwa katika kampeni ya kampuni ya nje. Mavazi yanaweza kuingia kwenye soko la kimataifa.

Ndiyo maana Mpango wa Muda Mrefu wa Tanzania wa 2026/27–2050/51 umeweka malengo yanayohusisha kutumia majukwaa ya kidijitali kupanua ufikiaji wa wabunifu wa Tanzania, kujenga ushirikiano kati ya wabunifu na wataalamu wa teknolojia, kuimarisha ulinzi wa hakimiliki kwa watengeneza maudhui wa kidijitali na kuongeza uuzaji wa kazi za ubunifu za Tanzania kimataifa kupitia leseni za hakimiliki na mirabaha.

Hii ni hatua muhimu kwa sababu soko la kimataifa linahitaji zaidi ya kipaji.

Linahitaji viwango, mikataba, mifumo ya malipo, ulinzi wa haki, mawakala, wasimamizi wa kazi na uwezo wa kujenga chapa inayotambulika.

Bila miundombinu hiyo, kazi inaweza kuwafikia watu wengi lakini mapato yakabaki madogo.

Kutoka Maonyesho Hadi Soko la Haki za Ubunifu

Mwelekeo mpya unaonekana pia kwenye Maonyesho ya Mashariki Creative Economy Expo 2026 yaliyofanyika Dar es Salaam, ambayo yamejenga dhana ya kuunganisha wabunifu, wanunuzi, wawekezaji na taasisi ili kazi za ubunifu zionekane kama mali inayoweza kuuzwa na kuwekewa uwekezaji.

Maonyesho hayo yameweka mkazo kwenye biashara ya haki za kazi za ubunifu, ikiwemo haki za filamu, ubia wa uzalishaji na mifumo ya mirabaha kwa wabunifu.

Hapa ndipo tasnia inaweza kuanza kuondoka kwenye utamaduni wa kumsubiri msanii awe maarufu ndipo kampuni zimtafute.

Badala yake, kazi yenyewe inaweza kuanza kuwa na thamani hata kabla jina la mbunifu halijawa kubwa.

Mwekezaji anaweza kuangalia haki za filamu, kampuni ikaangalia matumizi ya wimbo, hoteli ikaangalia kazi za sanaa za mapambo, jukwaa likaangalia maudhui na taasisi ikaangalia ubia wa uzalishaji.

Kwa mtazamo huo, ubunifu unaweza kuwa soko lenye bidhaa nyingi tofauti, si sekta inayotegemea mtu mmoja kuwa maarufu.

Tatizo Haliishii Kwenye Kutengeneza Kazi

Kuna wakati msanii anaweza kutumia miezi kutengeneza kazi ambayo mtu mwingine anaweza kuichukua kwa sekunde chache na kuiweka kwenye ukurasa wake.

Picha inaweza kunakiliwa, video ikawekwa tena, wimbo ukasambazwa bila utaratibu au kazi ikatumika kibiashara bila mwenyewe kujua.

Changamoto kama hizi zinaonyesha kwa nini elimu ya hakimiliki inahitaji kwenda sambamba na ukuaji wa teknolojia.

Utafiti kuhusu ulinzi wa hakimiliki Tanzania katika zama za kidijitali umeonyesha changamoto zinazohusisha usimamizi wa haki za kidijitali, unakili usioidhinishwa na usambazaji wa kazi mtandaoni.

Kwa hiyo, mbunifu wa kizazi kipya anahitaji kuwa na ujuzi wa aina mbili.

Anahitaji kujua namna ya kutengeneza kazi inayovutia, lakini pia ajue namna ya kuilinda na kuifanya izalishe fedha.

Hapo ndipo kipaji kinapogeuka taaluma na taaluma inapogeuka biashara.

Tanzania Inatakiwa Kujenga Mfumo, Si Matukio Pekee

Mikutano, maonyesho, mikopo na programu za uwezeshaji zinaweza kuwa mwanzo mzuri, lakini sekta ya ubunifu haiwezi kujengwa kwa matukio ya mara moja.

Inahitaji mfumo unaoendelea kufanya kazi hata baada ya kamera za uzinduzi kuzimwa.

Mfumo huo unahitaji taasisi za fedha kuelewa biashara za wabunifu, bima zinazoweza kuwahudumia watu wenye mapato yasiyo ya mshahara wa kila mwezi, sheria zinazolinda kazi katika mazingira ya kidijitali, mifumo madhubuti ya ukusanyaji wa mirabaha, elimu ya biashara kwa wabunifu na masoko yanayowaunganisha wenye kazi na wanunuzi.

Khalila Mbowe anasema kuna umuhimu wa kufanya sekta ya ubunifu iweze kuvutia uwekezaji na kuzalisha biashara na ajira endelevu.

Hoja hiyo inafanya mjadala uondoke kwenye swali la, “Tuwasaidie wasanii?” na kuelekea kwenye swali pana zaidi: “Tunawezaje kujenga mazingira ambayo msanii anaweza kujenga biashara yake mwenyewe?”

Kipaji Kisipotelee Njiani

Tanzania haina tatizo la kukosa watu wenye uwezo wa kuimba, kuandika, kuchora, kuigiza, kupiga picha, kutengeneza filamu, kubuni mavazi au kuunda maudhui.

Changamoto kubwa ni kuhakikisha uwezo huo hauishii kwenye makofi ya hadhira pekee.

Kipaji kinapopata mtaji kinaweza kuzalisha kazi.

Kazi inapolindwa na hakimiliki inaweza kuwa mali.

Mali inapopata soko inaweza kuleta mapato.

Mapato yanapowekezwa tena yanaweza kujenga biashara.

Na biashara inapokua, inaweza kuajiri watu wengine na kuleta thamani kwenye uchumi.

Hapo ndipo maana halisi ya uchumi wa ubunifu inapoonekana.

Si kwamba Tanzania inataka wasanii watengeneze kazi nyingi zaidi. Inataka pia kazi hizo ziwe na thamani, zilindwe, ziuzwe na ziweze kumrudishia mbunifu kipato cha muda mrefu.

Kwa sababu mwisho wa yote, kipaji kisipokuwa na mfumo wa kukilinda na kukiendeleza kinaweza kubaki kuwa kipaji tu.

Lakini kipaji kinapounganishwa na biashara, teknolojia, hakimiliki, mtaji na soko, kinaweza kubadilika na kuwa mali yenye thamani.

Na hapo ndipo Tanzania inapokabiliwa na jukumu jipya: si kutafuta vipaji pekee, bali kujenga uchumi unaojua thamani ya vipaji ilivyo navyo.

Na Andrea Mlwafu

Maji yanapoanza kuongezeka katika mito inayopita wilayani Kilosa mkoani Morogoro, hali ya kawaida ya maisha hubadilika taratibu. Hofu huanza kutawala miongoni mwa wakazi, hasa wale wanaoishi karibu na maeneo yanayokumbwa na mafuriko.

Familia huanza kuhamisha vitu muhimu, wakulima hutazama mashamba yao kwa wasiwasi, huku wengine wakianza kutafuta maeneo salama ya kukimbilia kabla maji hayajafika kwenye nyumba zao.

Kwa baadhi ya wananchi, hali hii si jambo jipya tena, bali ni maisha ambayo yamekuwa yakijirudia kila msimu wa mvua unapofika.

Mwishoni mwa Desemba 2025, mvua kubwa ilisababisha mafuriko katika maeneo mbalimbali ya Wilaya ya Kilosa, yakiwemo Kijiji cha Tindiga. Taarifa za tathmini ya athari za mafuriko zinaonesha kuwa maelfu ya wananchi waliathirika, huku nyumba, mashamba, barabara na vyanzo vya kipato vikikumbwa na uharibifu.

Kwa mujibu wa taarifa ya Shirikisho la Kimataifa la Msalaba Mwekundu na Hilali Nyekundu, watu 5,045 kutoka kaya 1,009 waliathirika katika tukio hilo, hali iliyosababisha usumbufu mkubwa wa maisha na huduma muhimu.

Lakini nyuma ya takwimu hizo kuna maisha ya watu ambao kila siku wanajaribu kujenga kesho yao. Kuna mkulima aliyepoteza mazao aliyokuwa akitegemea kwa ajili ya chakula na kipato, kijana aliyepoteza zana za kilimo, mfanyabiashara ambaye biashara yake ilisimama kutokana na kuharibika kwa barabara na familia iliyolazimika kuondoka katika makazi yake.

Kwa mtazamo huo, mafuriko ya Kilosa hayawezi kuangaliwa kama tukio la maji kujaa pekee, bali ni changamoto inayogusa moja kwa moja maisha, uchumi, afya na matumaini ya wananchi.

Mafuriko Yanapogusa Chanzo cha Maisha

Kwa wakazi wengi wa Kilosa, kilimo ni sehemu muhimu ya maisha. Ni chanzo cha chakula, kipato na uwezo wa familia kugharamia mahitaji mbalimbali. Mvua inapokuwa kubwa na mito kufurika, athari zake huingia moja kwa moja katika mfumo huo wa maisha kwa sababu mashamba yanaweza kujaa maji, mazao kuharibika na zana za kilimo kusombwa.

Hata baada ya maji kupungua, mkulima anaweza kubaki na ardhi ambayo haiwezi kuzalisha mara moja na familia ambayo haina uhakika wa chakula au kipato cha kuanzia upya.

Ripoti iliyotolewa na ENHANCE Tanzania baada ya mazungumzo na vijana wa Tindiga inaonyesha kuwa mafuriko yaliyotokea Desemba 2025 yaliathiri mazao, mifugo, zana za kilimo na vyanzo vingine vya kipato.

Uharibifu wa barabara nao ulifanya upatikanaji wa masoko kuwa mgumu, jambo lililoongeza changamoto kwa wananchi ambao tayari walikuwa wamepoteza sehemu ya mali na uzalishaji wao.

Hali hii inaonyesha kwamba madhara ya mafuriko hayaishii wakati maji yanapokuwa juu. Maji yanaposhuka, ndipo baadhi ya familia huanza kukabiliana na gharama halisi za janga.

Mkulima anaanza kuhesabu mazao aliyopoteza, mfanyabiashara anatafuta mtaji wa kuanza tena na familia iliyohama inaanza kutafuta namna ya kujenga upya maisha katika eneo salama.

Kwa hiyo, mafuriko yanapogeuka kuwa tukio linalojirudia, swali kubwa linakuwa si namna ya kuwaokoa wananchi siku ya janga pekee, bali namna ya kuwasaidia wasirudi katika mazingira yale yale yanayowafanya waathirike tena.

Vijana: Tunataka Kujenga Upya Maisha

Miongoni mwa watu wanaobeba sehemu kubwa ya athari za mafuriko ni vijana ambao tayari wanakabiliwa na changamoto za ajira, kipato na kujenga maisha yao.

Vijana wa Tindiga walieleza kuwa mafuriko hayakuathiri tu mali na shughuli zao za kiuchumi, bali pia yaliathiri afya, ustawi wa akili, matarajio yao na uwezo wao wa kusaidia familia zao.

Baadhi yao walikabiliwa na kupoteza vyanzo vya kipato wakati bado wanajaribu kujijenga kiuchumi.

Katika mazungumzo hayo, vijana waliweka wazi hitaji lao la kupata mazingira salama ya kuanzia upya. Kwa tafsiri ya kauli yao kutoka katika chanzo cha awali, walisema: “Tunataka kujenga upya maisha yetu, lakini tunahitaji ardhi salama na mahali ambapo tunaweza kuanza tena.”

Kauli hii inaonyesha kwamba kwa waathirika wa mafuriko, msaada wa muda mfupi pekee hauwezi kumaliza changamoto zinazobaki baada ya janga.

Mtu anaweza kupewa chakula au mahali pa kulala kwa siku chache, lakini bado akawa hana shamba, mtaji, zana za kazi au mazingira salama ya kujenga maisha ya muda mrefu.

Ndiyo maana vijana hao wameeleza umuhimu wa kupata makazi na maeneo ya kilimo yaliyo salama, fursa za kujipatia kipato, mafunzo ya ujuzi na kushirikishwa katika maamuzi yanayohusu maendeleo ya jamii zao.

Hapa ndipo suala la vijana linapounganishwa na mjadala mpana wa kukabiliana na majanga. Vijana si waathirika pekee wanaohitaji msaada, bali wanaweza pia kuwa sehemu ya suluhisho endapo watapewa maarifa, ujuzi, nafasi ya kushiriki na rasilimali za kujenga upya maisha yao.

Tahadhari Ya Mapema Inaweza Kuokoa Maisha

Mafuriko hayawezi kuondolewa kabisa, lakini madhara yake yanaweza kupunguzwa ikiwa jamii itapata taarifa sahihi kabla hatari haijafika. Utafiti uliofanywa kuhusu hali ya mwitikio wa tahadhari za mapema za mafuriko katika Wilaya ya Kilosa unaonyesha kuwa taarifa za mapema zina nafasi muhimu katika kuwasaidia wananchi kuchukua hatua kabla hali haijawa mbaya.

Utafiti huo ulihusisha wakuu wa kaya 375 pamoja na wadau na washiriki wa mijadala ya vikundi kutoka katika jamii.

Matokeo ya utafiti huo yanaonesha kuwa wananchi hutumia taarifa wanazopata kuhusu mafuriko kufanya maamuzi mbalimbali, ikiwemo kuwatahadharisha wanafamilia, kuhamia maeneo salama na kuandaa namna ya kulinda mali.

Kwa tafsiri ya kauli ya mshiriki mmoja wa utafiti huo, alieleza kwamba kutokana na uzoefu wake wa kuitikia tahadhari za mafuriko, kuwafahamisha wanafamilia kuhusu ujio wa mafuriko ni jambo muhimu kwa sababu jamii huishi pamoja na kushirikiana katika nyakati za furaha na matatizo.

Hii inaonyesha kwamba taarifa ya tahadhari inapofika kwa wakati inaweza kuwa na thamani kubwa kuliko inavyoonekana. Familia inaweza kupata muda wa kuwahamisha watoto, wazee na watu wenye mahitaji maalumu, kupeleka mifugo sehemu salama na kuhamisha mali ambazo zinaweza kuokolewa.

Lakini ili mfumo huo ufanye kazi vizuri, taarifa inapaswa kufika kwa wakati, kueleweka na kuambatana na hatua ambazo wananchi wanapaswa kuchukua.

Uzoefu wa Kilosa Unavyoonyesha Umuhimu wa Maandalizi

Utafiti huo pia unaonyesha mabadiliko katika namna jamii ya Kilosa inavyokabiliana na mafuriko ikilinganishwa na vipindi vya nyuma.

Kwa mujibu wa kauli ya Mratibu wa Maafa wa Wilaya ya Kilosa iliyonukuliwa katika utafiti huo, katika mafuriko ya mwaka 2010 na 2012 idadi ya vifo ilikuwa kubwa kwa sehemu kutokana na udhaifu wa tahadhari za mapema.

Hata hivyo, alieleza kuwa katika mafuriko ya miaka ya karibuni idadi ya vifo imepungua ikilinganishwa na kipindi ambacho mfumo wa tahadhari haukuwepo kwa kiwango cha kutosha. Kauli hiyo inaonyesha umuhimu wa kuwekeza katika mifumo inayowawezesha wananchi kujua hatari kabla haijafika.

Changamoto iliyopo ni kwamba tahadhari pekee haitoshi kama wananchi hawana uwezo wa kuitikia. Mwananchi anapoambiwa kuwa mto umejaa au maji yanaelekea katika makazi yake anahitaji pia kujua anakokwenda, njia salama ya kutumia na namna ya kulinda familia yake.

Hivyo, maandalizi ya mafuriko yanahitaji zaidi ya ujumbe wa tahadhari; yanahitaji mipango ya uokoaji, maeneo salama, mafunzo kwa jamii na ushirikiano kati ya wananchi na mamlaka za eneo.

Serikali: Mazingira ni Sehemu ya Suluhisho

Wakati wataalamu wakisisitiza umuhimu wa tahadhari za mapema, Serikali inaangalia namna mazingira yanavyohusiana na changamoto ya mafuriko.

Januari 2, 2026, Naibu Waziri wa Ofisi ya Makamu wa Rais, Dkt. Festo Dugange, alifika Tindiga wilayani Kilosa baada ya mafuriko na kuzungumzia umuhimu wa kuimarisha usimamizi wa mazingira pamoja na kuongeza kasi ya upandaji miti.

“Ukweli ni kwamba bado kasi ya upandaji wa miti inahitajika,” alisema Dkt. Dugange: akieleza pia kuwa kina kifupi cha mito ni miongoni mwa sababu zilizochangia maji kuingia katika makazi ya wananchi wakati wa mvua kubwa.

Alieleza kuwa mafuriko yamesababisha madhara katika maisha ya watu, miundombinu, kilimo, vituo vya huduma na makazi.

Kauli hiyo inaongeza upande mwingine katika mjadala wa mafuriko ya Kilosa. Mvua inaponyesha kwa wingi, uwezo wa mito na mazingira yanayozunguka mito kubeba na kuelekeza maji unakuwa muhimu.

Hivyo, kukabiliana na mafuriko kunahitaji kuangalia si tukio la siku hiyo pekee, bali pia namna ardhi inavyotumika, hali ya misitu na vyanzo vya maji, pamoja na usimamizi wa maeneo ambayo yanaweza kuwa hatarini wakati wa mvua kubwa.

Baada ya Maji Kushuka, Kazi Ndiyo Inaanza

Mara nyingi mafuriko huonekana zaidi wakati maji yakiwa yamejaa katika nyumba, barabara na mashamba. Kamera huonyesha maji yaliyofunika maeneo ya makazi na magari yakishindwa kupita.

Lakini baada ya maji kushuka, kamera hizo huwa hazionyeshi kila kitu. Hapo ndipo familia huanza kuhesabu hasara, kuondoa matope ndani ya nyumba, kutafuta chakula, kurekebisha makazi na kufikiria namna ya kupata kipato tena.

Kwa kijana ambaye amepoteza zana za kilimo, biashara au mali aliyokuwa akitegemea, kurejea katika hali ya kawaida kunaweza kuchukua muda mrefu. ENHANCE Tanzania ilibaini kuwa baadhi ya vijana wa Tindiga walieleza athari za mafuriko katika ustawi wao wa akili, matarajio yao na uwezo wao wa kuendelea na shughuli za maisha.

Hii inaonyesha kuwa kurejesha maisha baada ya janga kunahitaji kuangalia pia mahitaji yasiyoonekana kwa macho, yakiwemo ustawi wa kisaikolojia, fursa za kipato na matumaini la baadaye.

Kwa mantiki hiyo, msaada wa baada ya mafuriko unapaswa kwenda zaidi ya chakula, maji na vifaa vya dharura. Msaada huo unaweza kuwa na nguvu zaidi unapounganishwa na zana za kilimo, mafunzo ya ujuzi, mitaji midogo, maeneo salama ya makazi na fursa ambazo zinaweza kumsaidia mtu kurejesha chanzo chake cha kipato.

Hapo ndipo tofauti kati ya kumsaidia mtu kuishi baada ya janga na kumsaidia kujenga upya maisha yake inapojitokeza.

Kilosa Inahitaji Suluhisho Linalotangulia Mafuriko

Tukio la mafuriko linapotokea mara moja, jamii inaweza kulichukulia kama janga lisilotarajiwa. Lakini linapojirudia, linapaswa pia kuwa somo la kupanga. Utafiti wa Kilosa unaonyesha umuhimu wa kuimarisha mifumo ya tahadhari za mapema, kuweka vifaa vya kufuatilia hali ya mito, kujenga uwezo wa jamii na kufanya mazoezi ya uokoaji.

Pia unapendekeza nyumba kujengwa katika maeneo salama na wananchi kupewa elimu kuhusu hatua wanazopaswa kuchukua wanapopata tahadhari.

Hapa ndipo mjadala wa suluhisho la muda mrefu unapopata maana. Ikiwa familia zinaendelea kuishi katika maeneo hatarishi, mashamba yanaendelea kuwa katika maeneo yanayoweza kufikiwa na maji na miundombinu ya tahadhari haijaenea vya kutosha, kila msimu wa mvua unaweza kuanza kama ukurasa mpya wa tatizo lilelile.

Badala ya kusubiri mafuriko yatokee ndipo hatua zichukuliwe, maandalizi yanapaswa kuanza wakati maji bado hayajafika.

Jamii nayo ina nafasi muhimu katika mchakato huo. Wananchi ndio wanaojua maeneo ambayo maji huanza kuingia, njia ambazo huwa hatarishi na watu wanaohitaji msaada wa haraka.

Ushirikishwaji wao katika mipango ya maafa unaweza kusaidia kufanya mikakati iwe sehemu ya maisha ya kila siku badala ya kubaki kwenye makaratasi ya taasisi.

Maji Yanaposhuka, Maisha Yasianze Upya Kila Mara

Kilosa inatukumbusha kwamba mafuriko si suala la maji pekee. Ni suala la makazi, kilimo, afya, kipato, elimu, mazingira na mustakabali wa jamii.

Ni suala linalomgusa kijana anayepoteza zana zake za kazi, mkulima anayepoteza mavuno, mzazi anayehangaika kurejesha maisha ya familia na mfanyabiashara anayekosa soko baada ya barabara kuharibika.

Ndiyo maana maandalizi yanapaswa kwenda sambamba na uokoaji. Tahadhari za mapema zinapaswa kuwafikia wananchi kwa wakati, mazingira na vyanzo vya maji vilindwe, maeneo hatarishi yatambuliwe na jamii ipewe uwezo wa kuchukua hatua.

Wakati huohuo, baada ya mafuriko, waathirika wanahitaji msaada unaowawezesha kurejesha maisha yao na si msaada wa muda mfupi unaomalizika kabla hawajapata nafasi ya kusimama tena.

Kwa vijana wa Kilosa, ujumbe ni wazi: hawataki kuendelea kuwa watu wanaosubiri maji yapungue kila mwaka ili waanze tena.

Wanataka ardhi salama, fursa za kipato, ujuzi na nafasi ya kushiriki katika maamuzi yanayohusu maisha yao. Sauti hiyo inafanya mafuriko kuwa mjadala mpana zaidi kuhusu aina ya jamii ambayo inaweza kuishi na hatari bila kupoteza kabisa uwezo wa kujijenga.

Kwa sababu maji yanaposhuka haimaanishi kwamba tatizo limekwisha. Kwa familia iliyopoteza nyumba, mkulima aliyepoteza mazao au kijana aliyepoteza chanzo cha kipato, hapo ndipo safari ya kuanza upya inaanza.

Kilosa haihitaji tu kujua namna ya kuokoa watu wakati maji yanapanda; inahitaji pia kuhakikisha kwamba maji yanaposhuka, wananchi wana nafasi ya kusimama tena, kujenga maisha yao na kutazama kesho bila hofu ya kurudia kila kitu walichopoteza.

Mafuriko yanaweza kuwa sehemu ya changamoto ya mazingira, lakini namna jamii inavyojiandaa, inavyoitikia na inavyorejesha maisha baada ya janga ndiyo inayoweza kuamua kama kila msimu wa mvua utakuwa mwanzo wa hasara nyingine au mwanzo wa jamii yenye uwezo mkubwa zaidi wa kustahimili.

Na George Gabriel

Mkuu wa Wilaya ya Nanyumbu, Christopher Edward Magala, amemtaka mkandarasi anayetekeleza mradi wa ujenzi wa Jengo la Utawala la Halmashauri ya Wilaya ya Nanyumbu kuongeza kasi ya ujenzi ili kuhakikisha mradi huo unakamilika ndani ya muda uliowekwa katika mkataba.

Magala alitoa agizo hilo hivi karibuni wakati akikagua maendeleo ya ujenzi wa jengo hilo katika ziara iliyohudhuriwa na Kamati ya Ulinzi na Usalama ya Wilaya, Mkurugenzi Mtendaji wa Halmashauri pamoja na Timu ya Menejimenti ya Halmashauri.

Alisema Serikali imetenga fedha kwa ajili ya utekelezaji wa mradi huo, hivyo mkandarasi anapaswa kuongeza nguvu kazi, vifaa na muda wa kufanya kazi ili kuongeza kasi ya ujenzi na kuhakikisha mradi unakamilika kwa wakati.

Magala aliiagiza kampuni ya SARO Builders Limited, inayotekeleza awamu ya kwanza ya mradi huo, kuzingatia masharti ya mkataba uliosainiwa Aprili 27, 2026, pamoja na kuhakikisha kazi zote zinatekelezwa kwa kuzingatia viwango vinavyotakiwa.

Kwa upande wake, Mkurugenzi Mtendaji wa Halmashauri ya Wilaya ya Nanyumbu, Ibrahimu Mwanauta, alisema Halmashauri itaendelea kufuatilia kwa karibu utekelezaji wa mradi huo ili kuhakikisha mkandarasi anazingatia masharti ya mkataba, ubora wa kazi na muda uliopangwa.

Alisema uongozi wa Halmashauri umejipanga kuhakikisha changamoto zinazoweza kujitokeza katika utekelezaji wa mradi zinatatuliwa kwa wakati, akisisitiza kuwa ujenzi wa jengo hilo ni muhimu katika kuboresha mazingira ya utoaji wa huduma za kiutawala kwa wananchi wa Nanyumbu.

Mradi wa ujenzi wa Jengo la Utawala la Halmashauri ya Wilaya ya Nanyumbu una thamani ya Shilingi bilioni 3.6, ambapo Serikali Kuu tayari imetoa Sh bilioni moja kwa ajili ya utekelezaji wa awamu ya kwanza ya mradi huo.

Na Pilastus Nyaulingo

Saa nne usiku, wakati familia nyingi jijini Dar es Salaam zimejisitiri majumbani baada ya shughuli za siku, kwa wengine ndipo siku ya kazi inaanza.

Taa za vibanda vya chakula zinawaka. Bodaboda na magari ya usafiri wa mtandaoni yanaendelea kuzunguka. Wafanyakazi wa hoteli wanaingia au kuendelea na zamu zao, walinzi wanakesha kwenye malango, huku wafanyabiashara wadogo wakiwahudumia wateja.

Kwa baadhi ya watu, mji unapokuwa kimya, kwa wengine ndipo unapokuwa hai zaidi.

Hawa ni miongoni mwa vijana wanaotumia saa za usiku kutafuta kipato, kulipa kodi, kusaidia familia na kujijengea maisha katika mazingira ambayo ajira rasmi si rahisi kupatikana.

Kwao, usiku si muda wa kusubiri kesho. Ni sehemu ya mapambano ya kuhakikisha kesho inakuwa bora.

Usiku Unapogeuzwa kuwa Fursa ya Kipato

Uchumi wa usiku unapozungumziwa, wengi hufikiria baa, kumbi za burudani na muziki. Lakini nyuma ya taswira hiyo kuna shughuli nyingi zinazowawezesha watu kupata kipato.

Kuna wauzaji wa chakula wanaofungua biashara zao jioni kwa sababu ndipo wanapopata wateja wengi. Kuna madereva wa bodaboda na usafiri wa mtandaoni wanaosubiri abiria wanaotoka kazini au kwenye maeneo ya burudani.

Kuna walinzi wanaoanza zamu wakati wengine wanarudi majumbani. Wapo pia wafanyakazi wa hoteli, hospitali na huduma nyingine muhimu wanaoendelea kufanya kazi wakati wengi wamekwisha pumzika.

Uchumi huu huunda mnyororo mpana wa kipato. Mteja anayenunua chakula anamwingizia muuzaji fedha. Muuzaji huyo hununua bidhaa kutoka kwa wasambazaji, huku dereva anayempeleka mteja nyumbani naye akipata kipato.

Kwa hiyo, kadiri shughuli za usiku zinavyoongezeka, ndivyo fedha zinavyoendelea kuzunguka katika mikono ya watu mbalimbali.

Ripoti mbalimbali kuhusu shughuli za usiku jijini Dar es Salaam zimewahi kuonesha kuwa biashara za chakula, usafiri na huduma nyingine huendelea kuwa chanzo muhimu cha kipato kwa wafanyabiashara na wafanyakazi wengi, licha ya changamoto za usalama na miundombinu.

Kwa Vijana, Usiku Si Burudani Pekee

Kwa vijana wengi wanaokabiliana na ushindani mkubwa katika soko la ajira, kufanya kazi usiku kunaweza kuwa njia ya kujiajiri na kujitengenezea kipato.

Kijana asiye na ajira rasmi anaweza kuamua kuendesha bodaboda, kufanya usafiri wa mtandaoni, kuuza chakula au kujihusisha na shughuli nyingine zinazoweza kumwingizia kipato.

Huenda kazi hiyo isiwe na ofisi, sare wala muda maalumu wa kuingia na kutoka, lakini kwa mhusika inaweza kuwa chanzo kikuu cha maisha.

Baadhi ya madereva huchagua kufanya kazi zaidi wakati wa usiku kutokana na uwepo wa abiria wanaotoka kwenye maeneo ya biashara na burudani. Vivyo hivyo, wauzaji wa chakula huona muda wa jioni na usiku kama sehemu muhimu ya biashara zao.

Dereva wa usafiri wa mtandaoni, Jumanne Abdallah, anaeleza kuwa maeneo yenye shughuli nyingi za burudani ni miongoni mwa sehemu zinazoweza kuwapatia madereva abiria.

Kwa mtazamo wake, hatua zinazopunguza shughuli katika maeneo hayo zinaweza pia kuwa na athari kwa watu wengine wanaotegemea wateja wanaozalishwa na biashara hizo.

Hii inaonesha kuwa biashara ya usiku hainufaishi mwenye biashara pekee. Inaweza kumgusa dereva, mhudumu, mlinzi, mpishi, muuzaji wa bidhaa na watu wengine wengi wanaohudumia shughuli hizo.

Uchumi wa Usiku Unapogongana na Maisha ya Wakazi

Pamoja na fursa zinazotokana na shughuli za usiku, kuna upande mwingine ambao hauwezi kupuuzwa.

Kadiri biashara zinavyoongezeka na kuendelea hadi usiku wa manane, malalamiko kuhusu kelele, usalama na usumbufu kwa wakazi nayo yanaweza kuongezeka katika baadhi ya maeneo.

Hapo ndipo changamoto kubwa inapojitokeza: jinsi ya kuendeleza shughuli za kiuchumi bila kuharibu utulivu wa watu wanaoishi karibu na maeneo hayo.

Mjadala kuhusu biashara zinazofanyika kwa muda mrefu jijini Dar es Salaam umekuwa ukiutaja umuhimu wa kupanga maeneo, kuboresha miundombinu na kuweka kanuni zinazoweza kuruhusu shughuli za kiuchumi kuendelea bila kuhatarisha usalama na maisha ya wakazi.

Hivyo, swali kubwa linabaki:

Je, inawezekana kuwa na uchumi wenye nguvu wa usiku bila kuvuruga usingizi na maisha ya wakazi?

Jibu lake haliwezi kuwa kufunga kila biashara, wala kuacha kila shughuli iendelee bila mipaka.

Kinachohitajika ni mipango.

Kelele: Bei Ambayo Wakazi Wanaweza Kulipa

Kwa watu wanaoishi karibu na maeneo yenye shughuli nyingi za usiku, kelele si jambo dogo.

Muziki mkubwa, magari, watu na shughuli nyingine zinaweza kuendelea wakati ambapo wengine wanahitaji kupumzika. Tatizo linapokuwa la kila siku, linaweza kuathiri ubora wa maisha ya wakazi.

Hii ndiyo sababu afya na utulivu wa jamii vinapaswa kuwa sehemu ya mjadala wa uchumi wa usiku.

Si kila kelele ni ishara ya biashara yenye mafanikio, na si kila biashara inayofanyika usiku inapaswa kuonekana kama tatizo.

Changamoto ni kuhakikisha shughuli hizo zinaendeshwa kwa kuzingatia sheria, viwango vinavyokubalika na haki za watu wengine.

Mji Unaofanya Kazi Usiku Unahitaji Usalama

Uchumi wa usiku hauwezi kukua bila usalama.

Mfanyakazi anayemaliza kazi saa saba usiku anahitaji kuwa na uhakika kwamba anaweza kufika nyumbani salama. Dereva anayesafirisha abiria anahitaji kufanya kazi katika mazingira salama.

Mfanyabiashara anayefunga kibanda chake alfajiri anahitaji kujua kuwa anaweza kubeba fedha na bidhaa zake bila kuwa shabaha ya wahalifu.

Kwa hiyo, kuzungumzia uchumi wa usiku ni pia kuzungumzia uwepo wa ulinzi, mwanga wa kutosha na mazingira yanayowapa watu ujasiri wa kufanya kazi hata baada ya jua kuzama.

Changamoto za giza, uhalifu na uhaba wa miundombinu zimewahi kutajwa miongoni mwa vikwazo vinavyoweza kudhoofisha shughuli za kiuchumi za usiku jijini Dar es Salaam.

Miundombinu Nayo Ina Nafasi Kubwa

Barabara zenye mwanga hafifu, maeneo yasiyo na usafiri wa uhakika na vituo vya biashara visivyopangiliwa vinaweza kuwafanya watu wengi kuogopa kufanya kazi usiku.

Kwa hiyo, kuzungumzia uchumi wa usiku ni pia kuzungumzia taa za barabarani, usafiri, ulinzi, usafi wa mazingira na mipango ya miji.

Mjadala wa kuifanya Dar es Salaam kuwa jiji lenye shughuli za saa 24 umewahi kuhusisha mahitaji ya kuboresha miundombinu, usafiri wa umma, huduma za fedha na usalama.

Bila maandalizi hayo, wazo la jiji linalofanya kazi usiku na mchana linaweza kubaki kuwa zuri kwenye karatasi, lakini gumu kutekelezeka kwa vitendo.

Je, Dar es Salaam Inaweza Kuwa Jiji la Saa 24?

Dhana ya jiji linalofanya kazi saa 24 imejadiliwa kwa muda mrefu, hasa kutokana na mahitaji ya kuongeza shughuli za kiuchumi na kutoa nafasi zaidi kwa watu kufanya biashara na kupata huduma.

Lakini wazo la jiji la saa 24 halimaanishi kwamba kila biashara lazima ifunguliwe usiku na mchana.

Badala yake, linaweza kumaanisha kuweka mazingira wezeshi yatakayoruhusu huduma muhimu na biashara zinazohitaji kufanya kazi kwa muda mrefu kuendelea kwa usalama na kwa kuzingatia sheria.

Maeneo ya biashara kama Kariakoo yamekuwa sehemu ya mjadala kuhusu uwezekano wa kuongeza muda wa shughuli za kibiashara.

Wafuasi wa wazo hilo wanaamini kuwa kuongeza muda wa biashara kunaweza kupanua fursa za kiuchumi na kupunguza msongamano wa shughuli zinazolundikana wakati wa mchana.

Hata hivyo, hilo haliwezi kufanikiwa bila maandalizi ya kutosha.

Jiji linalokusudia kuwa na shughuli nyingi usiku linahitaji usafiri wa uhakika, mwanga wa kutosha, usalama, huduma za afya, usafi wa mazingira na kanuni zinazoeleweka kwa wafanyabiashara na wakazi.

Nyuma ya Biashara Kuna Familia

Kuna jambo ambalo mara nyingi hupotea katika mjadala huu: nyuma ya kila biashara kuna maisha ya mtu.

Muuza chipsi anayefanya kazi hadi usiku wa manane huenda ana watoto wanaohitaji ada. Dereva anayefanya safari za usiku anaweza kuwa anatafuta fedha za kodi. Mlinzi anayekesha kwenye lango hadi asubuhi huenda ndiye tegemeo kuu la familia yake.

Kwao, kazi ya usiku si starehe.

Ni sehemu ya mapambano ya kuhakikisha mahitaji ya familia yanapatikana.

Na kwa vijana ambao bado hawajapata nafasi katika ajira rasmi, shughuli hizi zinaweza kuwa daraja la kuanza maisha.

Ndiyo maana suluhisho si kuutazama uchumi wa usiku kama tatizo linalopaswa kuondolewa, wala kuuruhusu ukue bila mipaka.

Kinachohitajika ni kuutambua, kuupanga na kuuweka katika mazingira yatakayoweza kunufaisha jamii kwa ujumla.

Kati ya Fursa na Wajibu

Dar es Salaam inavyoendelea kukua, uchumi wake wa usiku nao unaweza kuendelea kupanuka.

Lakini ukuaji huo lazima uende sambamba na uwajibikaji.

Serikali na mamlaka husika zina wajibu wa kuhakikisha maeneo ya biashara yanapangwa vizuri, sheria zinatekelezwa, usalama unaimarishwa na wakazi wanalindwa dhidi ya usumbufu usio wa lazima.

Wafanyabiashara nao wana wajibu wa kuheshimu sheria, kudhibiti kelele na kuhakikisha shughuli zao haziweki maisha ya wengine hatarini.

Kwa upande mwingine, watu wanaofanya kazi usiku wanahitaji kutambuliwa kama sehemu muhimu ya nguvu kazi inayochangia uchumi wa jiji.

Kwa sababu ukweli ni kwamba Dar es Salaam tayari haifanyi kazi mchana pekee.

Wakati wengine wamelala, wengine wanaendesha bodaboda.

Wakati baadhi ya wafanyabiashara wamefunga milango, wengine wanafungua vibanda vyao.

Wakati familia nyingi zimezima taa, kuna mlinzi anayekesha.

Huo ndio uso mwingine wa Dar es Salaam.

Jiji ambalo usiku hauashirii mwisho wa shughuli, bali mwanzo wa siku nyingine kwa watu wanaotafuta maisha.

Usiku si Mwisho, ni Mwanzo wa Kesho

Kwa maelfu ya vijana wanaofanya kazi usiku, giza linaposhuka si ishara ya kufunga siku, bali mwanzo wa safari nyingine ya kutafuta kipato, kuhudumia familia na kujenga maisha.

Wakati wengine wakiwa majumbani wakipumzika, wao huingia barabarani, sokoni, kwenye migahawa, hoteli, vituo vya usafiri na maeneo mengine ya biashara wakisaka fursa ambazo huenda wasingeweza kuzipata mchana.

Lakini uchumi wa usiku hauwezi kukua kwa nguvu ya watu wanaofanya kazi pekee.

Unahitaji mazingira yenye ulinzi na usalama, usafiri wa uhakika, mwanga wa barabarani, miundombinu bora, kanuni zinazoeleweka na utekelezaji unaozingatia maslahi ya wafanyabiashara, wafanyakazi na wakazi kwa pamoja.

Maana yake ni kwamba mjadala wa kuifanya Dar es Salaam kuwa jiji lenye shughuli za saa 24 haupaswi kuishia kwenye burudani.

Unapaswa pia kuangalia maisha ya wale ambao usiku ndiyo muda wao wa kuzalisha.

Dar es Salaam inapokua, swali si kama watu wataendelea kufanya kazi usiku, kwa sababu tayari wanafanya hivyo.

Swali kubwa ni kama jiji litaweka mazingira yatakayofanya uchumi huo uwe salama, wenye tija na wenye manufaa kwa wote.

Kwao, usiku si mwisho wa siku.

Ni muda wa kutafuta kesho

Na kama usiku ni mchana wa maisha yao, basi ni wakati wa jiji kuanza kuutambua, kuupanga na kuuwekeza kama sehemu muhimu ya uchumi wake.

Na Mwandishi Wetu, China

Naibu Waziri wa Nchi, Ofisi ya Rais, Mipango na Uwekezaji, Dkt. Pius Chaya, amewataka wawekezaji kutoka China kuja kuwekeza nchini Tanzania katika uzalishaji wa dawa na vifaa tiba.

Dkt. Chaya alitoa wito huo jana nchini China, ambako yupo katika ziara ya kutangaza fursa za uwekezaji zinazopatikana nchini Tanzania.

Katika ziara hiyo, aliambatana na Mkuu wa Mkoa wa Tanga, Balozi Dkt. Batilda Burian, na walitembelea kiwanda cha Yiling Pharmaceutical Company Limited, ambako walijionea teknolojia na mifumo mbalimbali ya kisasa inayotumika katika uzalishaji wa dawa.

Dkt. Chaya alisema Tanzania ina mazingira wezeshi na rafiki kwa uwekezaji wa muda mrefu, huku Serikali ikiendelea kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji nchini.

Alisema uwekezaji katika uzalishaji wa dawa nchini utaimarisha upatikanaji wa bidhaa za afya, sambamba na kuongeza ajira, ujuzi, teknolojia na fursa za biashara kwa Watanzania.

Ziara hiyo ni sehemu ya juhudi za Tanzania kutumia diplomasia ya uwekezaji kuvutia mitaji na teknolojia kutoka China, ikiwa ni hatua inayolenga kukuza uzalishaji wa ndani na kuchangia utekelezaji wa Dira ya Taifa ya Maendeleo 2050.

Na Andrea Mbona, Haydom, Mbulu

Wahitimu wa darasa la saba katika Shule ya Msingi Haydom, mkoani Manyara, wametakiwa kutojiunga na makundi ya kihalifu na makundi rika ya mitaani yanayojihusisha na vitendo vya kihalifu kwa kuwa yatasababisha kuathiri ndoto zao za maisha.

Rai hiyo imetolewa na Mkuu wa Kituo cha Polisi Msaidizi cha Haydom, Mkaguzi Alex Malimbwi, wakati akitoa nasaha kwa wahitimu hao baada ya kuhitimu elimu ya msingi.

Malimbwi alisema makundi rika ya mitaani yanaweza kuwa chanzo cha matukio mbalimbali ya kihalifu katika jamii, hivyo kuwasa wahitimu hao kuwa makini na marafiki wanaochagua ili kuepuka mazingira yanayoweza kuwapeleka kwenye vitendo vya uhalifu.

“Ninatamani mtambue kuwa uhalifu hauna nafasi katika jamii na endapo mtajiingiza katika vitendo hivyo mtaua ndoto zenu, ikiwemo kutoendelea na masomo,” alisema Malimbwi.

Aidha, alisema wazazi na walezi wana wajibu wa kuwafundisha, kuwaongoza na kuwalinda watoto wanaporejea majumbani, huku akiwataka kuwashirikisha katika shughuli mbalimbali za kijamii na uzalishaji, ikiwemo kilimo na ufugaji.

Alisema ushiriki wa watoto katika shughuli hizo unaweza kuwajenga katika misingi ya uwajibikaji hivyo kupunguza muda wa kujihusisha na makundi au matukio ya kihalifu.

Akizungumza kwa niaba ya wahitimu wenzake, Marselina Bahha alishukuru kwa nasaha hizo, akisema zitawasaidia kutambua wajibu wao katika jamii na kuendelea kufuata njia sahihi wanapoanza hatua nyingine ya maisha.

“Tunashukuru kwa nasaha zako, tunaamini zitatukumbusha wajibu wetu katika jamii ili kuhakikisha tunakuwa raia wema na wanaokubalika baada ya kuhitimu masomo ya elimu ya msingi,” alisema Marselina.

Kwa upande wake, mzazi Paskali Lohay alilishukuru Jeshi la Polisi kwa kutoa elimu kwa jamii na kuomba liendelee kutoa elimu kuhusu madhara ya uhalifu kwa makundi mbalimbali, hususan watoto na vijana.

Alisema elimu hiyo ni muhimu katika kusaidia kujenga jamii inayozingatia amani, upendo, uwajibikaji na maendeleo.