Kusini Kwetu

Na Pilastus Nyaulingo

Mgonjwa anapofika hospitalini akiwa na matumaini ya kupata huduma, mara nyingi hajui safari ndefu inayohusika kabla ya dawa, vifaa tiba na wataalamu kufika katika kituo hicho.

Anachojua ni kwamba anaumwa na anahitaji msaada kwa wakati. Lakini nyuma ya huduma anayopokea kuna mifumo ya uzalishaji, fedha, wataalamu, teknolojia na minyororo ya usambazaji ambayo inaweza kuamua kama huduma hiyo itapatikana au la.

Katika mazingira ambayo nchi zinakabiliwa na magonjwa, majanga, mabadiliko ya tabianchi na misukosuko ya uchumi wa dunia, utegemezi mkubwa wa bidhaa na huduma za afya kutoka nje unaweza kuwa changamoto kwa mifumo ya afya.

Dawa zikichelewa kufika, vifaa tiba vikikosekana au ufadhili ukipungua, athari zake zinaweza kumgusa moja kwa moja mwananchi anayehitaji matibabu.

Hii ndiyo sababu mjadala kuhusu kujenga uwezo wa ndani katika sekta ya afya umeanza kupata uzito zaidi barani Afrika.

Tanzania imejiunga na mjadala huo kupitia Mkutano wa Pili wa Kimataifa wa Huduma za Afya ya Msingi uliofanyika jijini Arusha Septemba 2026, ukiwakutanisha washiriki kutoka mataifa mbalimbali.

Katika mkutano huo, Waziri Mkuu, Dkt. Mwigulu Nchemba, aliyemwakilisha Rais Samia Suluhu Hassan, alisisitiza umuhimu wa nchi za Afrika kujenga uwezo wa ndani wa kugharamia, kusimamia na kuzalisha mahitaji muhimu ya huduma za afya.

Kauli hiyo inafungua mjadala mpana kuhusu mustakabali wa sekta ya afya Tanzania: Je, nchi inaweza kujenga mfumo unaozalisha sehemu kubwa ya mahitaji yake ya afya, kuimarisha wataalamu wake na kuhakikisha wananchi wanapata huduma bila vikwazo vikubwa vya kifedha?

Afrika Inapotaka Kutoka Kwenye Utamaduni wa Kutegemea Misaada

Kwa miongo kadhaa, nchi nyingi za Afrika zimekuwa zikitegemea ushirikiano wa kimataifa katika kugharamia na kutekeleza programu mbalimbali za afya.

Misaada hiyo imechangia katika maeneo kama chanjo, udhibiti wa magonjwa, utafiti, mafunzo ya wataalamu na upatikanaji wa dawa.

Hata hivyo, utegemezi wa fedha na bidhaa kutoka nje unaweza kuleta changamoto pale vipaumbele vya wafadhili vinapobadilika au nchi zinazotoa msaada zinapokumbwa na matatizo yao ya kiuchumi. Mfumo wa afya unaohitaji fedha za nje kwa kiwango kikubwa unaweza kukabiliwa na pengo la huduma wakati ufadhili unapopungua.

Katika mkutano wa Arusha, Dkt. Mwigulu alieleza umuhimu wa Afrika kubadili namna inavyoelewa dhana ya kujenga uwezo. Kwa mtazamo huo, uwekezaji katika afya unapaswa kuelekezwa katika kujenga uwezo wa kudumu wa kuzalisha dawa, vifaa tiba, teknolojia na wataalamu ndani ya nchi.

Hii haimaanishi kwamba ushirikiano wa kimataifa hauna umuhimu. Badala yake, inazua hoja ya namna misaada na uwekezaji wa kimataifa vinaweza kusaidia kujenga taasisi, viwanda na wataalamu ambao wataendelea kufanya kazi hata baada ya mradi wa ufadhili kumalizika.

Kwa Tanzania, mjadala huu unahusiana moja kwa moja na uwezo wa nchi kugharamia huduma za afya, kuzalisha dawa, kuboresha vifaa tiba na kuhakikisha vituo vya afya vina rasilimali zinazohitajika kwa wakati.

Dawa Zinapotengenezwa Ndani ya Nchi

Upatikanaji wa dawa ni sehemu muhimu ya mfumo wa afya. Hospitali inaweza kuwa na jengo zuri na wataalamu wenye ujuzi, lakini huduma inaweza kukwama ikiwa dawa zinazohitajika hazipatikani.

Tanzania imekuwa ikifanya juhudi za kuimarisha uzalishaji wa dawa na vifaa tiba ndani ya nchi. Serikali pia imeeleza kuwa uwekezaji katika viwanda vya dawa unalenga kupunguza utegemezi wa bidhaa kutoka nje na kuongeza uhakika wa upatikanaji wa mahitaji muhimu ya afya.

Dkt. Mwigulu amesisitiza umuhimu wa Tanzania kuendelea kujenga uwezo wa ndani wa uzalishaji wa dawa, hasa wakati changamoto za kimataifa zinapoweza kuathiri minyororo ya usambazaji.

Uzalishaji wa ndani unaweza kuwa na faida kadhaa. Kwanza, unaweza kusaidia kupunguza muda unaotumika kusafirisha bidhaa kutoka nchi nyingine. Pili, unaweza kuongeza nafasi ya wataalamu wa ndani kushiriki katika utafiti, uzalishaji na udhibiti wa ubora. Tatu, unaweza kuchochea ajira na uwekezaji katika viwanda vinavyohusiana na sekta ya afya.

Lakini kuwa na kiwanda pekee hakutoshi. Viwanda vinahitaji malighafi, wataalamu, teknolojia, umeme wa uhakika, maabara za udhibiti wa ubora na soko endelevu kuzalisha kwa gharama zinazoshindana.

Kwa hiyo, mjadala wa dawa zinazozalishwa Tanzania unahitaji kuangalia mnyororo mzima wa uzalishaji, kuanzia utafiti na malighafi hadi usambazaji wa dawa katika hospitali na maduka ya dawa.

Prof. Mohammed Janabi: Changamoto Si Kukosa Suluhisho Peke Yake

Mkurugenzi wa Kanda ya Afrika wa Shirika la Afya Duniani, Prof. Mohammed Janabi, ameeleza kuwa changamoto kubwa kwa Afrika si kukosa suluhisho katika sekta ya afya, bali ni kukosa ujasiri wa kuyafadhili, nidhamu ya kuyatekeleza na uwajibikaji wa kuyadumisha.

Kauli hiyo inaweka mkazo katika suala la utekelezaji. Mara nyingi, nchi zinaweza kuwa na sera, mipango na mapendekezo ya kitaalamu, lakini matokeo yake hutegemea uwezo wa kuyageuza kuwa huduma zinazoonekana katika maisha ya wananchi.

Katika sekta ya afya, utekelezaji unahitaji bajeti zinazotosheleza, mipango ya muda mrefu, mifumo madhubuti ya manunuzi, usimamizi wa rasilimali na tathmini ya huduma. Bila mambo hayo, mpango mzuri unaweza kushindwa kufikia watu unaowalenga.

Kwa Tanzania, kauli ya Prof. Janabi inaonyesha haja ya kuhakikisha kwamba uwekezaji katika afya hauishii kwenye uzinduzi wa miradi au kutangazwa kwa mipango mipya. Unahitaji kufuatiliwa hadi hatua ambayo mwananchi anapata huduma bora, dawa na vifaa vinavyohitajika.

Hapa ndipo uwajibikaji unapokuwa muhimu. Wananchi wanahitaji kujua fedha zinazotengwa kwa ajili ya afya zinatumika katika maeneo gani, huduma zimeboreshwaje na changamoto zilizopo zinashughulikiwaje.

Afya ya Msingi Inapogusa Maisha ya Wananchi Wengi

Huduma za afya ya msingi ndizo zinazowafikia wananchi wengi katika maeneo wanamoishi. Zinahusisha vituo vya afya, zahanati na huduma zinazotolewa karibu na jamii, zikiwemo huduma za mama na mtoto, kinga, uchunguzi na matibabu ya magonjwa mbalimbali.

Waziri wa Nchi, Ofisi ya Waziri Mkuu, Tawala za Mikoa na Serikali za Mitaa, Prof. Riziki Shemdoe, anasema asilimia kubwa ya wajawazito nchini wanapata huduma katika ngazi ya afya ya msingi, huku sehemu kubwa ya mahudhurio ya wagonjwa wa nje katika vituo vya umma pia ikihudumiwa katika ngazi hiyo.

Takwimu hizo zinaonyesha kwa nini uwekezaji katika afya ya msingi ni muhimu. Maboresho katika zahanati na vituo vya afya yanaweza kugusa idadi kubwa ya wananchi kuliko kuwekeza katika huduma maalumu zinazopatikana katika maeneo machache pekee.

Hata hivyo, kujenga vituo vingi hakutoshi bila kuhakikisha vina watumishi, dawa, vifaa tiba na mifumo ya rufaa inayofanya kazi. Mwananchi anaweza kuwa na kituo karibu na makazi yake, lakini akalazimika kusafiri mbali ikiwa kituo hicho hakina huduma anayohitaji.

Kwa hiyo, afya ya msingi inahitaji kuangaliwa kama mfumo unaojumuisha miundombinu, wataalamu, vifaa, dawa, fedha na usimamizi wa huduma.

Wataalamu wa Afya Wanapohitaji Mazingira ya Kufanya Kazi

Hakuna mfumo wa afya unaoweza kufanya kazi bila wataalamu. Madaktari, wauguzi, wakunga, wataalamu wa maabara, wafamasia, wahudumu wa afya na kada nyingine wanahitajika katika hatua mbalimbali za utoaji huduma.

Katika mkutano wa Arusha, Dkt. Mwigulu alisisitiza umuhimu wa kuwekeza katika rasilimali watu, kuboresha mazingira ya watumishi wa afya na kuongeza ajira katika sekta hiyo.

Hili ni suala linalohitaji mtazamo mpana. Kuongeza idadi ya wataalamu ni hatua moja, lakini kuwabakiza katika maeneo yenye mahitaji makubwa ni hatua nyingine.

Wataalamu wanaofanya kazi katika maeneo ya vijijini wanaweza kukutana na changamoto za makazi, usafiri, vifaa na fursa za mafunzo ya kujiendeleza.

Ikiwa Tanzania inalenga kujenga uwezo wa ndani, inahitaji kuwekeza katika elimu na mafunzo ya wataalamu, utafiti, mazingira ya kazi na mifumo ya kuwapa nafasi ya kutumia ujuzi wao.

Pia, teknolojia inaweza kusaidia kuongeza uwezo wa wataalamu kupitia mafunzo ya mtandaoni, ushauri wa kitabibu kwa njia ya kidijitali na mifumo ya kuhifadhi taarifa za wagonjwa.

Lakini matumizi ya teknolojia yanahitaji miundombinu, usalama wa taarifa na wataalamu wenye uwezo wa kuitumia ipasavyo.

Dkt. Jean Kaseya na Wito wa Afrika Kujenga Uwezo Wake

Mkurugenzi Mkuu wa Kituo cha Afrika cha Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa, Africa CDC, Dkt. Jean Kaseya, amesema Afrika ya sasa si Afrika ya miaka ya mwanzo ya uhuru na kwamba wakati umefika kwa washirika wa maendeleo kubadili namna wanavyoshirikiana na serikali za Afrika.

Dkt. Kaseya amesisitiza kuwa serikali za Afrika zinapaswa kuwa na umiliki na uelewa wa rasilimali zinazotolewa kwa ajili ya afya, huku fedha za washirika wa maendeleo zikiendana na mipango na vipaumbele vya kitaifa.

Kauli hiyo inagusa suala la umiliki wa mipango ya afya. Ikiwa mradi unaandaliwa bila kuzingatia mahitaji ya kitaifa au bila kuhusisha taasisi za ndani kikamilifu, kuna hatari ya matokeo yake kutodumu baada ya ufadhili kumalizika.

Kwa upande mwingine, ushirikiano unaoendana na mipango ya nchi unaweza kusaidia kujenga uwezo wa taasisi za ndani, kuboresha mifumo ya taarifa, kuimarisha utafiti na kuongeza ujuzi wa wataalamu.

Kwa Tanzania, ushirikiano wa kimataifa unaweza kuendelea kuwa muhimu katika maeneo kama udhibiti wa magonjwa, utafiti wa kisayansi, uzalishaji wa dawa na mafunzo. Lakini msingi wake unahitaji kuwa ni kujenga uwezo wa ndani badala ya kuendeleza utegemezi wa kudumu.

Teknolojia Inapokuwa Sehemu ya Mfumo wa Afya

Teknolojia imeanza kubadilisha namna huduma za afya zinavyotolewa katika nchi mbalimbali. Mifumo ya kidijitali inaweza kusaidia kuhifadhi taarifa za wagonjwa, kufuatilia dawa, kurahisisha usimamizi wa hospitali na kuwezesha wataalamu kupata taarifa kwa wakati.

Katika mazingira ya Tanzania, matumizi ya teknolojia yanaweza kusaidia kuunganisha vituo vya afya vya msingi na hospitali kubwa kupitia mifumo ya rufaa na ushauri wa kitaalamu.

Hata hivyo, mabadiliko hayo yanahitaji kuzingatia mazingira ya wananchi. Baadhi ya maeneo yana changamoto za intaneti, umeme na upatikanaji wa vifaa vya kidijitali. Pia, taarifa za wagonjwa zinahitaji kulindwa kwa kuzingatia kanuni za faragha na usalama wa taarifa.

Teknolojia haipaswi kutazamwa kama mbadala wa wataalamu au miundombinu ya msingi. Inapaswa kuwa chombo cha kuongeza ufanisi wa huduma na kusaidia wataalamu kufanya maamuzi kwa kutumia taarifa sahihi.

Kwa hiyo, uwekezaji katika afya ya kidijitali unahitaji kwenda pamoja na mafunzo, mifumo salama ya taarifa, vifaa na miundombinu inayoweza kuhimili matumizi ya muda mrefu.

Uwekezaji wa Afya Unapogusa Uchumi wa Nchi

Sekta ya afya mara nyingi hujadiliwa kwa kuzingatia huduma za wagonjwa, lakini ina uhusiano mkubwa na uchumi. Mwananchi mwenye afya ana nafasi kubwa zaidi ya kushiriki katika uzalishaji, elimu, biashara na shughuli nyingine za maisha.

Kwa upande mwingine, ugonjwa unaoweza kuzuilika au kutibiwa mapema unaweza kuleta gharama kwa familia, mwajiri na serikali. Familia inaweza kutumia fedha nyingi kwa matibabu, usafiri na huduma nyingine, huku mgonjwa akipoteza muda wa kufanya kazi.

Uwekezaji katika kinga, uchunguzi wa mapema, afya ya mama na mtoto na huduma za msingi unaweza kusaidia kupunguza baadhi ya gharama hizo. Lakini ili uwekezaji huo uwe na matokeo, huduma lazima zipatikane kwa wakati na ziwe na ubora unaokubalika.

Dkt. Mwigulu amesisitiza kwamba uwekezaji katika sekta ya afya unapaswa kusaidia wananchi kupata huduma bora bila vikwazo visivyohitajika vya kifedha.

Hii inaweka mbele suala la usawa wa huduma. Wananchi wa mijini na vijijini, wenye kipato kikubwa na kidogo, wanahitaji kuwa na nafasi ya kupata huduma kulingana na mahitaji yao.

Tanzania Inapotaka Kujenga Mfumo Unaostahimili Misukosuko

Mifumo ya afya inaweza kukabiliwa na misukosuko mbalimbali, ikiwemo milipuko ya magonjwa, majanga ya asili, matatizo ya usafirishaji, kupanda kwa gharama za bidhaa na mabadiliko katika upatikanaji wa fedha.

Mfumo unaojitegemea kwa kiwango kikubwa katika uzalishaji wa ndani unaweza kuwa na uwezo wa kukabiliana na baadhi ya changamoto hizo. Hata hivyo, kujitegemea hakumaanishi kujitenga na dunia au kuzalisha kila kitu ndani ya nchi.

Badala yake, kuna umuhimu wa kujenga uwezo wa ndani katika maeneo ya kimkakati, huku Tanzania ikiendelea kushirikiana na nchi nyingine katika utafiti, biashara, teknolojia na huduma za afya.

Uwezo wa ndani unaweza kujumuisha viwanda vya dawa, uzalishaji wa vifaa tiba, maabara za uchunguzi, taasisi za utafiti, wataalamu na mifumo ya taarifa. Kila eneo linahitaji mipango ya muda mrefu na uwekezaji unaoweza kupimwa.

Mkutano wa Arusha umeweka mkazo katika ufadhili endelevu, ubora wa huduma, ushirikiano wa kikanda na kujenga mifumo ya afya inayoweza kukabiliana na majanga.

Changamoto ya Kugeuka Kutoka Kwenye Kauli hadi Matendo

Kujenga uwezo wa ndani wa afya ni lengo linalohitaji muda. Viwanda haviwezi kuanzishwa na kufikia viwango vya juu bila uwekezaji wa kutosha, wataalamu na mifumo ya udhibiti. Vilevile, wataalamu hawawezi kuzalishwa kwa haraka bila kuwekeza katika elimu na mafunzo.

Hii ina maana kwamba utekelezaji wa mipango unahitaji hatua zinazoweza kufuatiliwa. Serikali na wadau wanahitaji kuweka malengo yanayopimika kuhusu uzalishaji wa dawa, vifaa tiba, ajira za wataalamu, upatikanaji wa huduma na ubora wa matibabu.

Pia, wananchi wanahitaji taarifa kuhusu hatua zinazofikiwa. Uwazi katika takwimu na matumizi ya rasilimali unaweza kusaidia kujenga uaminifu na kuwezesha wadau kutathmini kama uwekezaji unaleta matokeo yaliyokusudiwa.

Kwa upande wa sekta binafsi, kuna nafasi ya kuwekeza katika viwanda, teknolojia, huduma za uchunguzi, usambazaji na utafiti. Lakini uwekezaji huo unahitaji mazingira yenye sera zinazoeleweka, udhibiti wa ubora na ushindani unaolinda maslahi ya wananchi.

Afya Imara Inahitaji Uwezo wa Ndani

Mkutano wa Pili wa Kimataifa wa Huduma za Afya ya Msingi uliofanyika Arusha umeweka mbele mjadala kuhusu namna Afrika inaweza kujenga mifumo ya afya yenye uwezo wa kugharamia, kusimamia na kuzalisha mahitaji yake muhimu.

Kwa Tanzania, mjadala huo unafungua nafasi ya kuangalia kwa upana zaidi uwekezaji katika dawa, vifaa tiba, teknolojia, wataalamu na huduma za afya ya msingi.

Dkt. Mwigulu Nchemba amesisitiza umuhimu wa kujenga uwezo wa ndani, wakati Dkt. Jean Kaseya amezungumzia umiliki wa rasilimali na mipango ya afya, huku Prof. Mohammed Janabi akiweka mkazo katika ufadhili, utekelezaji na uwajibikaji. Kwa upande wake, Prof. Riziki Shemdoe amesisitiza umuhimu wa kuwekeza katika afya ya msingi inayowahudumia wananchi wengi.

Sauti hizo zinaonyesha kuwa kujenga mfumo wa afya imara kunahitaji zaidi ya kujenga majengo ya hospitali. Kunahitaji uwekezaji katika watu, maarifa, bidhaa, teknolojia, fedha na mifumo ya usimamizi.

Tanzania inapojaribu kuongeza uwezo wake wa kuzalisha dawa na vifaa tiba, inahitaji pia kuhakikisha kwamba bidhaa hizo zina ubora unaokubalika na zinawafikia wananchi kwa wakati. Inapoongeza vituo vya afya, inahitaji kuhakikisha vina watumishi na vifaa.

Na inapowekeza katika teknolojia, inahitaji kuhakikisha kwamba matumizi yake yanaendana na mahitaji halisi ya wananchi.

Afya ya wananchi haiwezi kujengwa kwa mradi mmoja au taasisi moja pekee. Inahitaji mfumo unaoshirikisha serikali, wataalamu, taasisi za utafiti, sekta binafsi, washirika wa maendeleo na jamii.

Hatua ya kujenga uwezo wa ndani inaweza kuwa safari ndefu, lakini thamani yake iko katika kuifanya Tanzania iwe na mfumo wa afya unaoweza kuendelea kutoa huduma hata wakati dunia inapokabiliwa na changamoto mpya.

Kwa sababu mwisho wa mjadala huu si dawa zinazozalishwa, vifaa vinavyonunuliwa au mikutano inayofanyika pekee.

Msingi wake ni mwananchi anayefika katika kituo cha afya na kupata huduma anayohitaji kwa wakati, kwa usalama na kwa gharama anazoweza kumudu.