Kusini Kwetu

Na Andrea Mlwafu

Kwa kijana anayemaliza masomo, siku ya kupata cheti mara nyingi huonekana kama mwisho wa safari ya elimu na mwanzo wa maisha mapya. Lakini katika Tanzania ya sasa, karatasi yenye alama na sifa za kitaaluma si mara zote inatosha kumfikisha kijana kwenye ajira au kipato.

Ndiyo maana mjadala kuhusu vijana na ajira unazidi kuhamia kwenye swali jingine muhimu: Kijana anaweza kufanya nini kwa mikono yake, kwa kutumia ujuzi alionao na fursa zinazomzunguka?

Katika mikoa ya Mtwara, Lindi, Ruvuma na Kigoma, swali hilo limepewa jibu kupitia mradi wa Dumisha Amani II, unaowawezesha vijana kupata mafunzo ya ufundi, ujasiriamali, stadi za maisha na kujenga amani.

Mradi huo unatarajiwa kunufaisha vijana 240 kutoka maeneo hayo, huku mafunzo yakihusisha fani mbalimbali kama ufundi umeme, upishi, maabara, mapambo, ushonaji, mabomba na fani nyingine kulingana na mahitaji ya maeneo husika.

Kutoka Cheti hadi Ujuzi Unaoweza Kuingiza Kipato

Kwa miaka mingi, mafanikio ya elimu yamekuwa yakipimwa kwa kiasi kikubwa kupitia vyeti. Lakini kijana anapomaliza masomo na kuingia kwenye mazingira ya kutafuta kazi, anagundua kuwa mwajiri anahitaji zaidi ya karatasi.

Anahitaji mtu anayeweza kufanya kazi.

Hapo ndipo mafunzo ya ufundi yanapopata nafasi yake. Badala ya kujifunza nadharia pekee, kijana anafundishwa namna ya kutumia ujuzi huo katika mazingira halisi ya kazi na hata kuugeuza kuwa huduma au biashara.

Alphoncina Mshana, Afisa Mkuza Mitaala Mwandamizi kutoka VETA, amesema mafunzo hayo yanalenga kuwajengea vijana uwezo wa kutumia ujuzi walioupata kuanzisha biashara ndogo na kujiajiri, huku pia wakipewa mafunzo ya ujasiriamali na stadi za maisha.

Kwa mtazamo wake, uwekezaji katika ujuzi wa vijana hauishii kwenye ajira pekee. Vijana wanapokuwa na maarifa na fursa za kujipatia kipato, wanaweza kuwa sehemu ya kujenga utulivu na maendeleo katika jamii zao.

Dayana na Fani Ambayo Haikuonekana kuwa Yake

Katika kundi hilo kuna Dayana Petro kutoka Lindi, kijana aliyechagua mafunzo ya CCTV, ufungaji wa kamera na matengenezo kupitia programu ya Ufundi Umeme.

Ni uchaguzi unaovutia kwa sababu fani za ufundi wa umeme na teknolojia kwa muda mrefu zimeonekana zaidi kuwa maeneo yanayotawaliwa na wanaume.

Lakini Dayana anaingia katika eneo hilo akiwa na lengo la kupata ujuzi unaoweza kutumika moja kwa moja kwenye soko.

Taarifa ya UNDP ya Septemba 8, 2026 inamtaja Dayana kama mmoja wa vijana walionufaika na mafunzo hayo na kueleza kuwa kuingia kwake kwenye fani inayotawaliwa zaidi na wanaume hakukumzuia kufuatilia taaluma hiyo.

Hii ni picha ndogo ya mabadiliko makubwa yanayoweza kutokea pale vijana wa kike wanapopewa nafasi ya kuingia kwenye fani za kiufundi, teknolojia na biashara.

Si suala la kupata cheti tu, bali pia kuvunja mipaka ya kijamii kuhusu kazi ambazo mwanamke anaweza au hawezi kufanya.

Ujuzi na Amani Vikiwekwa Pamoja

Kwa UNDP, mafunzo haya yana maana pana zaidi ya ajira.

Lin Chen, Meneja wa Mradi kutoka UNDP Tanzania, amesema mpango huo hauwalengi vijana kwa kuwapa ujuzi wa ufundi pekee, bali pia kuwajengea uelewa kuhusu kujenga amani na kuzuia migogoro katika jamii.

Katika kauli yake, Chen amesema mafunzo yanawawezesha vijana kujifunza namna ya kuzuia migogoro, kukuza uvumilivu na kuimarisha umoja, wakati huo huo wakipata ujuzi wa vitendo unaoweza kuwasaidia kujipatia kipato.

Hapa ndipo mradi unapojitofautisha na programu nyingi za kawaida za mafunzo.

Kijana hafundishwi tu namna ya kufanya kazi; anafundishwa pia namna ya kuishi na kufanya kazi ndani ya jamii yenye watu wenye mitazamo, mahitaji na changamoto tofauti.

Kwa Nini Amani Inaweza Kuanzia Kwenye Kipato?

Kuna uhusiano ambao mara nyingi hauzungumzwi kwa kina kati ya ajira, kipato na amani.

Kijana mwenye ujuzi ana nafasi ya kutafuta kazi. Akikosa ajira, anaweza kujaribu kujiajiri. Akiwa na uwezo wa kuanzisha biashara, anaweza pia kuwa sehemu ya kutoa ajira kwa mwingine.

Lakini kijana asiye na ujuzi, asiye na fursa na asiyeona njia ya kujenga maisha anaweza kukabiliwa na mazingira ya kukata tamaa.

Ndiyo maana Chen anasisitiza kwamba amani na maendeleo haviwezi kutenganishwa; maendeleo endelevu yanahitaji amani, huku amani ya kudumu ikihitaji kuwepo kwa fursa kwa vijana.

Kwa mtazamo huo, kumpa kijana ujuzi ni zaidi ya kumpa kazi. Ni kumpa sababu ya kuamini kwamba ana nafasi katika jamii yake.

CPP: Uwekezaji kwa Vijana ni Uwekezaji kwa Jamii

Sekta binafsi nayo imeingia katika mjadala huo.

Bai Zhengdshuai, Mkurugenzi Mtendaji wa China Petroleum Pipeline (CPP), amesema vijana ni chachu ya ubunifu, ukuaji wa uchumi na maendeleo endelevu.

Kupitia mradi huo, kampuni imehusika katika kuongeza fursa za mafunzo ya vitendo kwa vijana, ikiwa ni sehemu ya ushirikiano kati ya CPP, UNDP, VETA na wadau wengine.

Taarifa ya Daily News inaonyesha kuwa CPP tayari ilikuwa imewafundisha vijana na wafanyakazi 435, kwa kutoa ufadhili wa masomo kwa wanufaika 64, kutoa mafunzo ya vitendo ya viwandani kwa watu 102 na kuwafundisha wakufunzi 27 ujuzi maalumu unaohusiana na shughuli za kampuni.

Kupitia Dumisha Amani II, kampuni hiyo inalenga kuongeza fursa hizo kwa vijana wengine katika mikoa ya kusini.

Hii inaonyesha kwamba jukumu la kuandaa vijana kwa soko la ajira haliwezi kubaki mikononi mwa Serikali na taasisi za elimu pekee.

Sekta binafsi nayo ina nafasi ya kutoa mafunzo, uzoefu, mitaji, teknolojia na hata masoko.

Ujuzi Usibaki Kwenye Cheti

Kwa upande wa Serikali ya Mkoa wa Mtwara, msisitizo umewekwa kwenye hatua inayofuata baada ya mafunzo.

Mkuu wa Mkoa wa Mtwara, Kanali Donald William Msengi, amewataka vijana waliohitimu kuangalia zaidi ya sifa walizopata na kugeuza maarifa yao kuwa bidhaa, huduma na biashara halisi.

Kanali Msengi pia ametoa wito kwa sekta binafsi na taasisi za fedha kusaidia vijana hao kwa mitaji, vifaa na upatikanaji wa masoko ili ujuzi walioupata uweze kuota mizizi katika maisha yao.

Hili ni jambo muhimu.

Kwa sababu kuna tofauti kubwa kati ya kijana anayejua kufunga mfumo wa umeme na kijana mwenye ujuzi huo ambaye ana vifaa, mtaji, wateja na eneo la kufanyia kazi.

Ujuzi unaweza kuwa mwanzo wa biashara, lakini mazingira ya biashara ndiyo yanaweza kuamua kama biashara hiyo itadumu au la.

Ujuzi ni Mtaji

Kwa upande wa wanufaika, Amina Issa, aliyewakilisha wahitimu, amesema mafunzo hayo yamewasaidia kutambua fursa za kiuchumi, kuanzisha shughuli za kuzalisha kipato na kufanya kazi kwa pamoja kupitia vikundi vya ujasiriamali.

Amina ameahidi kwa niaba ya wahitimu kutumia ujuzi walioupata kwa uadilifu, ubunifu na bidii ili kujiajiri, kuwaajiri wengine pale inapowezekana na kuchangia maendeleo ya taifa.

Kauli yake inaonyesha hatua muhimu katika safari ya mafunzo: kijana kuanza kujiona si kama mtu anayesubiri kuajiriwa, bali kama mtu anayeweza pia kuwa mwajiri.

Hayo ni mabadiliko makubwa ya fikra.

Changamoto ni Mtaji

Lakini hapa ndipo simulizi inahitaji kuwa ya kweli zaidi.

Kumpa kijana ujuzi hakumalizi changamoto zote.

Fundi umeme anahitaji vifaa. Mshonaji anahitaji mashine. Mpishi anahitaji vifaa vya kupikia na eneo. Fundi bomba anahitaji zana. Mtoa huduma za CCTV anahitaji vifaa vya teknolojia.

Mwisho wa siku, wote wanahitaji wateja.

Kwa hiyo, baada ya mafunzo, swali la msingi linakuwa: Nani atamsaidia kijana kuanza?

Katika Mkoa wa Ruvuma, vijana wa Songea, kwa mfano, walihimizwa kutumia fursa za mikopo ya asilimia 10 inayotolewa na halmashauri kwa ajili ya uwezeshaji wa vijana.

Hii inaonyesha kwamba mafunzo na mitaji vinahitaji kwenda pamoja.

Kijana akipewa ujuzi bila mtaji anaweza kubaki na cheti. Akipata mtaji bila ujuzi anaweza kupoteza fedha.

Lakini akipata ujuzi, mtaji, soko na ushauri, nafasi ya kujenga biashara endelevu huwa kubwa zaidi.

VETA na Soko la Ajira Linalobadilika

Alphoncina Mshana amesisitiza kwamba stadi zinazotolewa kupitia mradi huo zinaweza kuwawezesha vijana kurudi katika soko la ajira, kujiajiri na hata kuajiri wengine.

Hii ni mojawapo ya dhana inayopaswa kupewa kipaumbele zaidi katika mijadala ya ajira Tanzania.

Elimu ya ufundi isiangaliwe kama njia ya watu waliokosa nafasi kwenye elimu ya kawaida pekee.

Inapaswa kuonekana kama sehemu muhimu ya mfumo wa uchumi unaohitaji mafundi, wataalamu wa teknolojia, wabunifu, wazalishaji na wajasiriamali.

Kwa kijana anayejifunza leo kufunga umeme, kutengeneza nguo, kupika kitaalamu, kufunga kamera au kufanya kazi ya mabomba, ujuzi huo unaweza kuwa mali yake ya muda mrefu.

Nguvu ya Kuungana katika Vikundi

Moja ya njia zinazoweza kuwasaidia vijana ni kufanya kazi kwa vikundi.

Badala ya kila kijana kujaribu kuanza biashara peke yake, wanaweza kuunganisha ujuzi, mitaji na rasilimali.

Kijana mmoja anaweza kuwa mtaalamu wa ufundi, mwingine akasimamia fedha, mwingine masoko na mwingine mahusiano na wateja.

Katika mazingira ambayo mtaji wa kuanzia ni changamoto, mfumo huo unaweza kupunguza mzigo kwa mtu mmoja.

Ndiyo maana viongozi na waendeshaji wa mradi wamekuwa wakihimiza vijana kuunda na kuendesha vikundi vya ujasiriamali ili kutumia ujuzi walioupata kwa pamoja.

Kutoka Mtwara Hadi Tanzania Nzima

Kinachotokea Mtwara, Lindi, Songea na Kigoma kinaweza kutoa somo kwa maeneo mengine ya Tanzania.

Tanzania ina vijana wengi wenye uwezo, lakini si wote wanaopata nafasi sawa ya kuufanya uwezo huo kuwa kipato.

Wengine wana vyeti lakini hawana uzoefu. Wengine wana vipaji lakini hawana vifaa. Wengine wana mawazo ya biashara lakini hawana mtaji.

Hivyo, mjadala wa vijana haupaswi kuishia kwenye idadi ya watu waliopewa mafunzo.

Unapaswa kuendelea hadi kuuliza:

Baada ya miezi sita, mwaka mmoja au miaka miwili, wangapi wameanzisha biashara? Wangapi wameajiri wengine? Wangapi wamepata kazi? Wangapi bado wanatafuta fursa?

Hapo ndipo mafanikio ya uwezeshaji yanaweza kupimwa kwa maisha halisi.

Si Cheti Pekee Yake

Hadithi ya Dumisha Amani II inaonyesha jambo moja muhimu: kijana anahitaji zaidi ya cheti.

Anahitaji ujuzi unaotafutwa na soko, anahitaji uwezo wa kufanya kazi, anahitaji maarifa ya biashara, anahitaji mazingira ya kupata mtaji na anahitaji soko la kuuza bidhaa, huduma au ujuzi alionao.

Dayana Petro anapoingia kwenye fani ya CCTV na ufungaji wa kamera, Amina Issa anapozungumza kuhusu ujuzi kama mtaji, Alphoncina Mshana anaposisitiza kujiajiri na kuajiri wengine, Lin Chen anapounganisha ujuzi na amani, Bai Zhengdshuai akisisitiza uwekezaji kwa vijana na Donald Msengi akitaka ujuzi ugeuke kuwa biashara, wote wanakutana kwenye jambo moja.

Tanzania haihitaji vijana wenye vyeti pekee; inahitaji vijana wenye uwezo wa kutumia maarifa yao kujenga maisha, kujiajiri, kuajiri wengine na kuchangia uchumi wa nchi.

Kwa sababu mwisho wa siku, thamani ya elimu haipaswi kuishia kwenye karatasi.

Thamani yake kubwa zaidi inaonekana pale maarifa yanapogeuka kuwa ujuzi, ujuzi ukageuka kuwa kipato, na kipato kikageuka kuwa maisha bora kwa kijana, familia yake na jamii inayomzunguka.