Kusini Kwetu

Na Andrea Mlwafu

Mabadiliko ya tabianchi ni miongoni mwa sababu zinazochunguzwa katika kuelewa changamoto zinazoikabili sekta ya uvuvi. Kupanda kwa joto la maji ya bahari, mabadiliko ya upepo na mvua pamoja na mabadiliko ya mifumo ya ikolojia ya baharini vinatajwa kuathiri makazi na maeneo ya mazalia ya samaki.

Utafiti uliochapishwa katika jarida la Tanzania Journal of Science mwaka 2022 ulitathmini athari za mabadiliko ya tabianchi kwa samaki wadogo wa baharini katika jamii za wavuvi wa Kilindoni, Kipumbwi na Kilwa Kivinje.

Watafiti walibaini uhusiano kati ya mabadiliko ya joto la uso wa bahari, mifumo ya mvua na kupungua kwa mavuno ya baadhi ya aina za samaki wanaovuliwa na wavuvi wadogo.

Kwa upande wa Tanga, taarifa iliyochapishwa na gazeti la Daily News Julai 6, 2026, ilieleza matokeo ya tathmini ya athari za tabianchi katika kipindi cha mwaka 2021 hadi 2025.

Kwa mujibu wa taarifa hiyo, wastani wa joto la uso wa bahari uliongezeka kutoka nyuzi joto 25.6 mwaka 2021 hadi nyuzi joto 28.36 mwaka 2024.

Tathmini hiyo pia iliripoti kupungua kwa siku za uvuvi kutoka 220 mwaka 2021 hadi 170 mwaka 2025. Aidha, wastani wa samaki wanaopatikana kwa kila juhudi ya uvuvi ulipungua kwa kati ya asilimia 25 na 30.

Hasara baada ya kuvua nayo iliongezeka kutoka asilimia 20 hadi asilimia 27, hali iliyohusishwa na joto na upungufu wa miundombinu ya kuhifadhi samaki katika hali ya ubaridi.

Taarifa hiyo ilikadiria kuwa athari za tabianchi zinagharimu uchumi wa Tanga takribani Sh bilioni 50 kwa mwaka kupitia changamoto za uvuvi, upotevu wa samaki baada ya kuvuliwa na kupungua kwa uzalishaji wa mwani.

Hata hivyo, takwimu hizi zinahusu tathmini ya Tanga katika kipindi kilichotajwa na hazipaswi kuchukuliwa kuwa zinawakilisha moja kwa moja hali ya maeneo yote ya pwani nchini.

Si tabianchi pekee: Uvuvi haramu na usimamizi wa rasilimali

Pamoja na athari za mabadiliko ya tabianchi, si sahihi kuhusisha changamoto zote za uvuvi na sababu hiyo pekee. Uvuvi usio endelevu, matumizi ya zana haribifu, uchafuzi wa mazingira na udhaifu katika usimamizi wa rasilimali za bahari ni mambo mengine yanayohitaji kuangaliwa.

Ripoti ya Ukaguzi wa Ufanisi ya Ofisi ya Taifa ya Ukaguzi (NAOT), iliyochapishwa Aprili 15, 2024, kuhusu usimamizi wa rasilimali za uvuvi nchini, ilibaini kuwepo kwa vitendo vya uvuvi haramu katika maeneo ya maji ya bahari na maji baridi.

Ripoti hiyo ilihusisha changamoto zilizobainika na udhaifu katika utekelezaji wa hatua za kudhibiti shughuli za uvuvi.

Kwa upande mwingine, ripoti ya pamoja ya Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora (CHRAGG) na Kituo cha Sheria na Haki za Binadamu (LHRC), iliyojadiliwa katika taarifa ya The Citizen Agosti 3, 2026, ilionyesha kuwa wavuvi wadogo wanakabiliwa pia na changamoto za upatikanaji wa maeneo yao ya jadi ya uvuvi.

Ripoti hiyo ilihusisha washiriki 247 kutoka Mtwara, Lindi na Tanga, wakiwamo wavuvi, maafisa wa serikali na wadau wengine.

Matokeo yake yalibainisha kuwa kupungua kwa samaki, uchafuzi wa bahari, uvuvi haramu, mabadiliko ya tabianchi na baadhi ya miradi ya uchumi wa buluu vinaongeza shinikizo kwa jamii za wavuvi.

Pia, ripoti hiyo ilieleza kuwa wanawake, wachakataji wa samaki na makundi mengine katika mnyororo wa thamani wa uvuvi bado hawana ushawishi wa kutosha katika maamuzi yanayohusu usimamizi wa rasilimali za bahari.

Hali hii inaonyesha kuwa suluhisho haliwezi kutegemea hatua moja pekee. Linahitaji ulinzi wa mazalia ya samaki, udhibiti wa zana haribifu, usimamizi madhubuti wa shughuli za uvuvi, upatikanaji wa taarifa za kisayansi na ushirikishwaji wa jamii zinazotegemea bahari.

Wanawake na vijana katika mnyororo wa biashara ya samaki

Mara nyingi mjadala kuhusu uvuvi hujikita kwa watu wanaokwenda baharini kuvua samaki. Hata hivyo, wanawake na vijana wana nafasi muhimu katika shughuli zinazofuata baada ya samaki kuvuliwa.

Baadhi yao hujihusisha na ununuzi na uuzaji wa samaki, uchakataji, usafirishaji na uandaaji wa bidhaa za samaki kwa ajili ya masoko.

Licha ya mchango huo, makundi haya yanakabiliwa na changamoto za mitaji, upatikanaji wa masoko na uwezo wa kupata mikopo.

Katika taarifa iliyochapishwa Septemba 17, 2026, gazeti la The Guardian liliripoti kuwa wanawake na vijana wanaofanya shughuli katika sekta ya uvuvi walitaja ukosefu wa dhamana, mitaji na mafunzo ya uwekezaji kuwa miongoni mwa vikwazo vinavyokwamisha ukuaji wa biashara zao.

Katibu wa Mtandao wa Kitaifa wa Wanawake katika Uvuvi, Hadija Malibiche, alisema ukosefu wa dhamana ni changamoto kwa wanawake wengi kwa sababu baadhi yao hawamiliki mali zinazoweza kutumika kupata mikopo kutoka taasisi za fedha.

Changamoto hizo zinapokutana na upungufu wa samaki, wafanyabiashara wadogo wanapata ugumu zaidi wa kuwekeza katika miundombinu ya kuhifadhi bidhaa, kuongeza mitaji au kutafuta masoko mengine yatakayowasaidia kukabiliana na mabadiliko ya biashara.

Kwa mujibu wa taarifa ya Financial Sector Deepening Tanzania (FSDT) ya Oktoba 29, 2026, uzalishaji wa samaki kutoka katika vyanzo vya asili nchini ulifikia tani 519,454 mwaka 2025, ikilinganishwa na tani 522,788 mwaka 2024.

Pamoja na kupungua kwa kiasi cha uzalishaji, thamani ya bidhaa za samaki iliongezeka kwa asilimia 4.6, kutoka Sh trilioni 4.36 mwaka 2024 hadi Sh trilioni 4.56 mwaka 2025.

Takwimu hizi zinaonyesha umuhimu mkubwa wa sekta ya uvuvi katika uchumi. Hata hivyo, zinaibua pia swali la msingi: Je, ongezeko la thamani ya bidhaa za samaki linaendana na uendelevu wa rasilimali na ustawi wa watu wanaofanya kazi katika sekta hiyo?

Suluhisho linahitaji zaidi ya kuongeza idadi ya wavuvi

Katika kukabiliana na changamoto hizi, maafisa wa uvuvi mkoani Tanga wameeleza umuhimu wa kutoa elimu kuhusu mbinu endelevu za uvuvi na uhifadhi wa mazingira ya bahari.

Afisa Uvuvi wa Jiji la Tanga, Gladis Manyika, alisisitiza umuhimu wa kuimarisha elimu hiyo ili kulinda rasilimali za uvuvi kwa sasa na kwa vizazi vijavyo, kwa mujibu wa maelezo yaliyoripotiwa na gazeti la The Citizen.

Naye Omari Mohamed, Afisa anayesimamia Idara ya Uvuvi ya Wizara ya Mifugo na Uvuvi katika Kanda ya Tanga, alisema ongezeko la joto la bahari na mabadiliko ya mazingira ya maji yanaweza kusababisha baadhi ya samaki kuhama kutoka maeneo yao ya kawaida na kutafuta mazingira yanayowafaa zaidi.

Alisisitiza kuwa utafiti zaidi unahitajika ili kubaini kwa kina kiwango ambacho mabadiliko hayo yanaathiri aina mbalimbali za samaki na maeneo yao ya mazalia.

Kwa upande wa sera, ripoti ya CHRAGG na LHRC ilipendekeza kuimarishwa kwa haki za wavuvi katika maeneo yao ya jadi, kuboreshwa kwa mifumo ya taarifa za uvuvi, kuongeza ushiriki wa wanawake na jamii katika maamuzi pamoja na kupanua mifumo ya hifadhi ya jamii kwa kaya zinazokabiliwa na misukosuko ya kiuchumi na kimazingira.

Kwa kuzingatia changamoto hizo, ni muhimu kuunganisha maarifa ya wavuvi na utafiti wa kisayansi ili kupata taarifa sahihi kuhusu hali ya bahari, misimu na maeneo ya uvuvi. Taarifa hizo zinaweza kuwasaidia wavuvi kufanya maamuzi yanayozingatia mabadiliko ya mazingira.

Sambamba na hilo, uwekezaji katika miundombinu ya kuhifadhi samaki baada ya kuvuliwa unaweza kusaidia kupunguza hasara zinazotokana na ukosefu wa mifumo ya ubaridi.

Wavuvi wadogo, wanawake na vijana wanaohusika katika biashara ya samaki pia wanahitaji fursa za mafunzo, mitaji na masoko yatakayowawezesha kuendesha shughuli zao kwa tija bila kuongeza shinikizo lisilo endelevu kwa rasilimali za bahari.

Kwa jamii za pwani, bahari inapobadilika, maisha ya wanaoitegemea hubadilika pia. Changamoto si kuhakikisha tu kwamba samaki wanapatikana sokoni, bali ni kuhakikisha kuwa rasilimali hizo zinalindwa, watu wanaozitegemea wanapata fursa za kuendelea kujipatia kipato na vizazi vijavyo vinaendelea kunufaika nazo.