Kusini Kwetu

Na Andrea Mlwafu

Maji yanapoanza kuongezeka katika mito inayopita wilayani Kilosa mkoani Morogoro, hali ya kawaida ya maisha hubadilika taratibu. Hofu huanza kutawala miongoni mwa wakazi, hasa wale wanaoishi karibu na maeneo yanayokumbwa na mafuriko.

Familia huanza kuhamisha vitu muhimu, wakulima hutazama mashamba yao kwa wasiwasi, huku wengine wakianza kutafuta maeneo salama ya kukimbilia kabla maji hayajafika kwenye nyumba zao.

Kwa baadhi ya wananchi, hali hii si jambo jipya tena, bali ni maisha ambayo yamekuwa yakijirudia kila msimu wa mvua unapofika.

Mwishoni mwa Desemba 2025, mvua kubwa ilisababisha mafuriko katika maeneo mbalimbali ya Wilaya ya Kilosa, yakiwemo Kijiji cha Tindiga. Taarifa za tathmini ya athari za mafuriko zinaonesha kuwa maelfu ya wananchi waliathirika, huku nyumba, mashamba, barabara na vyanzo vya kipato vikikumbwa na uharibifu.

Kwa mujibu wa taarifa ya Shirikisho la Kimataifa la Msalaba Mwekundu na Hilali Nyekundu, watu 5,045 kutoka kaya 1,009 waliathirika katika tukio hilo, hali iliyosababisha usumbufu mkubwa wa maisha na huduma muhimu.

Lakini nyuma ya takwimu hizo kuna maisha ya watu ambao kila siku wanajaribu kujenga kesho yao. Kuna mkulima aliyepoteza mazao aliyokuwa akitegemea kwa ajili ya chakula na kipato, kijana aliyepoteza zana za kilimo, mfanyabiashara ambaye biashara yake ilisimama kutokana na kuharibika kwa barabara na familia iliyolazimika kuondoka katika makazi yake.

Kwa mtazamo huo, mafuriko ya Kilosa hayawezi kuangaliwa kama tukio la maji kujaa pekee, bali ni changamoto inayogusa moja kwa moja maisha, uchumi, afya na matumaini ya wananchi.

Mafuriko Yanapogusa Chanzo cha Maisha

Kwa wakazi wengi wa Kilosa, kilimo ni sehemu muhimu ya maisha. Ni chanzo cha chakula, kipato na uwezo wa familia kugharamia mahitaji mbalimbali. Mvua inapokuwa kubwa na mito kufurika, athari zake huingia moja kwa moja katika mfumo huo wa maisha kwa sababu mashamba yanaweza kujaa maji, mazao kuharibika na zana za kilimo kusombwa.

Hata baada ya maji kupungua, mkulima anaweza kubaki na ardhi ambayo haiwezi kuzalisha mara moja na familia ambayo haina uhakika wa chakula au kipato cha kuanzia upya.

Ripoti iliyotolewa na ENHANCE Tanzania baada ya mazungumzo na vijana wa Tindiga inaonyesha kuwa mafuriko yaliyotokea Desemba 2025 yaliathiri mazao, mifugo, zana za kilimo na vyanzo vingine vya kipato.

Uharibifu wa barabara nao ulifanya upatikanaji wa masoko kuwa mgumu, jambo lililoongeza changamoto kwa wananchi ambao tayari walikuwa wamepoteza sehemu ya mali na uzalishaji wao.

Hali hii inaonyesha kwamba madhara ya mafuriko hayaishii wakati maji yanapokuwa juu. Maji yanaposhuka, ndipo baadhi ya familia huanza kukabiliana na gharama halisi za janga.

Mkulima anaanza kuhesabu mazao aliyopoteza, mfanyabiashara anatafuta mtaji wa kuanza tena na familia iliyohama inaanza kutafuta namna ya kujenga upya maisha katika eneo salama.

Kwa hiyo, mafuriko yanapogeuka kuwa tukio linalojirudia, swali kubwa linakuwa si namna ya kuwaokoa wananchi siku ya janga pekee, bali namna ya kuwasaidia wasirudi katika mazingira yale yale yanayowafanya waathirike tena.

Vijana: Tunataka Kujenga Upya Maisha

Miongoni mwa watu wanaobeba sehemu kubwa ya athari za mafuriko ni vijana ambao tayari wanakabiliwa na changamoto za ajira, kipato na kujenga maisha yao.

Vijana wa Tindiga walieleza kuwa mafuriko hayakuathiri tu mali na shughuli zao za kiuchumi, bali pia yaliathiri afya, ustawi wa akili, matarajio yao na uwezo wao wa kusaidia familia zao.

Baadhi yao walikabiliwa na kupoteza vyanzo vya kipato wakati bado wanajaribu kujijenga kiuchumi.

Katika mazungumzo hayo, vijana waliweka wazi hitaji lao la kupata mazingira salama ya kuanzia upya. Kwa tafsiri ya kauli yao kutoka katika chanzo cha awali, walisema: “Tunataka kujenga upya maisha yetu, lakini tunahitaji ardhi salama na mahali ambapo tunaweza kuanza tena.”

Kauli hii inaonyesha kwamba kwa waathirika wa mafuriko, msaada wa muda mfupi pekee hauwezi kumaliza changamoto zinazobaki baada ya janga.

Mtu anaweza kupewa chakula au mahali pa kulala kwa siku chache, lakini bado akawa hana shamba, mtaji, zana za kazi au mazingira salama ya kujenga maisha ya muda mrefu.

Ndiyo maana vijana hao wameeleza umuhimu wa kupata makazi na maeneo ya kilimo yaliyo salama, fursa za kujipatia kipato, mafunzo ya ujuzi na kushirikishwa katika maamuzi yanayohusu maendeleo ya jamii zao.

Hapa ndipo suala la vijana linapounganishwa na mjadala mpana wa kukabiliana na majanga. Vijana si waathirika pekee wanaohitaji msaada, bali wanaweza pia kuwa sehemu ya suluhisho endapo watapewa maarifa, ujuzi, nafasi ya kushiriki na rasilimali za kujenga upya maisha yao.

Tahadhari Ya Mapema Inaweza Kuokoa Maisha

Mafuriko hayawezi kuondolewa kabisa, lakini madhara yake yanaweza kupunguzwa ikiwa jamii itapata taarifa sahihi kabla hatari haijafika. Utafiti uliofanywa kuhusu hali ya mwitikio wa tahadhari za mapema za mafuriko katika Wilaya ya Kilosa unaonyesha kuwa taarifa za mapema zina nafasi muhimu katika kuwasaidia wananchi kuchukua hatua kabla hali haijawa mbaya.

Utafiti huo ulihusisha wakuu wa kaya 375 pamoja na wadau na washiriki wa mijadala ya vikundi kutoka katika jamii.

Matokeo ya utafiti huo yanaonesha kuwa wananchi hutumia taarifa wanazopata kuhusu mafuriko kufanya maamuzi mbalimbali, ikiwemo kuwatahadharisha wanafamilia, kuhamia maeneo salama na kuandaa namna ya kulinda mali.

Kwa tafsiri ya kauli ya mshiriki mmoja wa utafiti huo, alieleza kwamba kutokana na uzoefu wake wa kuitikia tahadhari za mafuriko, kuwafahamisha wanafamilia kuhusu ujio wa mafuriko ni jambo muhimu kwa sababu jamii huishi pamoja na kushirikiana katika nyakati za furaha na matatizo.

Hii inaonyesha kwamba taarifa ya tahadhari inapofika kwa wakati inaweza kuwa na thamani kubwa kuliko inavyoonekana. Familia inaweza kupata muda wa kuwahamisha watoto, wazee na watu wenye mahitaji maalumu, kupeleka mifugo sehemu salama na kuhamisha mali ambazo zinaweza kuokolewa.

Lakini ili mfumo huo ufanye kazi vizuri, taarifa inapaswa kufika kwa wakati, kueleweka na kuambatana na hatua ambazo wananchi wanapaswa kuchukua.

Uzoefu wa Kilosa Unavyoonyesha Umuhimu wa Maandalizi

Utafiti huo pia unaonyesha mabadiliko katika namna jamii ya Kilosa inavyokabiliana na mafuriko ikilinganishwa na vipindi vya nyuma.

Kwa mujibu wa kauli ya Mratibu wa Maafa wa Wilaya ya Kilosa iliyonukuliwa katika utafiti huo, katika mafuriko ya mwaka 2010 na 2012 idadi ya vifo ilikuwa kubwa kwa sehemu kutokana na udhaifu wa tahadhari za mapema.

Hata hivyo, alieleza kuwa katika mafuriko ya miaka ya karibuni idadi ya vifo imepungua ikilinganishwa na kipindi ambacho mfumo wa tahadhari haukuwepo kwa kiwango cha kutosha. Kauli hiyo inaonyesha umuhimu wa kuwekeza katika mifumo inayowawezesha wananchi kujua hatari kabla haijafika.

Changamoto iliyopo ni kwamba tahadhari pekee haitoshi kama wananchi hawana uwezo wa kuitikia. Mwananchi anapoambiwa kuwa mto umejaa au maji yanaelekea katika makazi yake anahitaji pia kujua anakokwenda, njia salama ya kutumia na namna ya kulinda familia yake.

Hivyo, maandalizi ya mafuriko yanahitaji zaidi ya ujumbe wa tahadhari; yanahitaji mipango ya uokoaji, maeneo salama, mafunzo kwa jamii na ushirikiano kati ya wananchi na mamlaka za eneo.

Serikali: Mazingira ni Sehemu ya Suluhisho

Wakati wataalamu wakisisitiza umuhimu wa tahadhari za mapema, Serikali inaangalia namna mazingira yanavyohusiana na changamoto ya mafuriko.

Januari 2, 2026, Naibu Waziri wa Ofisi ya Makamu wa Rais, Dkt. Festo Dugange, alifika Tindiga wilayani Kilosa baada ya mafuriko na kuzungumzia umuhimu wa kuimarisha usimamizi wa mazingira pamoja na kuongeza kasi ya upandaji miti.

“Ukweli ni kwamba bado kasi ya upandaji wa miti inahitajika,” alisema Dkt. Dugange: akieleza pia kuwa kina kifupi cha mito ni miongoni mwa sababu zilizochangia maji kuingia katika makazi ya wananchi wakati wa mvua kubwa.

Alieleza kuwa mafuriko yamesababisha madhara katika maisha ya watu, miundombinu, kilimo, vituo vya huduma na makazi.

Kauli hiyo inaongeza upande mwingine katika mjadala wa mafuriko ya Kilosa. Mvua inaponyesha kwa wingi, uwezo wa mito na mazingira yanayozunguka mito kubeba na kuelekeza maji unakuwa muhimu.

Hivyo, kukabiliana na mafuriko kunahitaji kuangalia si tukio la siku hiyo pekee, bali pia namna ardhi inavyotumika, hali ya misitu na vyanzo vya maji, pamoja na usimamizi wa maeneo ambayo yanaweza kuwa hatarini wakati wa mvua kubwa.

Baada ya Maji Kushuka, Kazi Ndiyo Inaanza

Mara nyingi mafuriko huonekana zaidi wakati maji yakiwa yamejaa katika nyumba, barabara na mashamba. Kamera huonyesha maji yaliyofunika maeneo ya makazi na magari yakishindwa kupita.

Lakini baada ya maji kushuka, kamera hizo huwa hazionyeshi kila kitu. Hapo ndipo familia huanza kuhesabu hasara, kuondoa matope ndani ya nyumba, kutafuta chakula, kurekebisha makazi na kufikiria namna ya kupata kipato tena.

Kwa kijana ambaye amepoteza zana za kilimo, biashara au mali aliyokuwa akitegemea, kurejea katika hali ya kawaida kunaweza kuchukua muda mrefu. ENHANCE Tanzania ilibaini kuwa baadhi ya vijana wa Tindiga walieleza athari za mafuriko katika ustawi wao wa akili, matarajio yao na uwezo wao wa kuendelea na shughuli za maisha.

Hii inaonyesha kuwa kurejesha maisha baada ya janga kunahitaji kuangalia pia mahitaji yasiyoonekana kwa macho, yakiwemo ustawi wa kisaikolojia, fursa za kipato na matumaini la baadaye.

Kwa mantiki hiyo, msaada wa baada ya mafuriko unapaswa kwenda zaidi ya chakula, maji na vifaa vya dharura. Msaada huo unaweza kuwa na nguvu zaidi unapounganishwa na zana za kilimo, mafunzo ya ujuzi, mitaji midogo, maeneo salama ya makazi na fursa ambazo zinaweza kumsaidia mtu kurejesha chanzo chake cha kipato.

Hapo ndipo tofauti kati ya kumsaidia mtu kuishi baada ya janga na kumsaidia kujenga upya maisha yake inapojitokeza.

Kilosa Inahitaji Suluhisho Linalotangulia Mafuriko

Tukio la mafuriko linapotokea mara moja, jamii inaweza kulichukulia kama janga lisilotarajiwa. Lakini linapojirudia, linapaswa pia kuwa somo la kupanga. Utafiti wa Kilosa unaonyesha umuhimu wa kuimarisha mifumo ya tahadhari za mapema, kuweka vifaa vya kufuatilia hali ya mito, kujenga uwezo wa jamii na kufanya mazoezi ya uokoaji.

Pia unapendekeza nyumba kujengwa katika maeneo salama na wananchi kupewa elimu kuhusu hatua wanazopaswa kuchukua wanapopata tahadhari.

Hapa ndipo mjadala wa suluhisho la muda mrefu unapopata maana. Ikiwa familia zinaendelea kuishi katika maeneo hatarishi, mashamba yanaendelea kuwa katika maeneo yanayoweza kufikiwa na maji na miundombinu ya tahadhari haijaenea vya kutosha, kila msimu wa mvua unaweza kuanza kama ukurasa mpya wa tatizo lilelile.

Badala ya kusubiri mafuriko yatokee ndipo hatua zichukuliwe, maandalizi yanapaswa kuanza wakati maji bado hayajafika.

Jamii nayo ina nafasi muhimu katika mchakato huo. Wananchi ndio wanaojua maeneo ambayo maji huanza kuingia, njia ambazo huwa hatarishi na watu wanaohitaji msaada wa haraka.

Ushirikishwaji wao katika mipango ya maafa unaweza kusaidia kufanya mikakati iwe sehemu ya maisha ya kila siku badala ya kubaki kwenye makaratasi ya taasisi.

Maji Yanaposhuka, Maisha Yasianze Upya Kila Mara

Kilosa inatukumbusha kwamba mafuriko si suala la maji pekee. Ni suala la makazi, kilimo, afya, kipato, elimu, mazingira na mustakabali wa jamii.

Ni suala linalomgusa kijana anayepoteza zana zake za kazi, mkulima anayepoteza mavuno, mzazi anayehangaika kurejesha maisha ya familia na mfanyabiashara anayekosa soko baada ya barabara kuharibika.

Ndiyo maana maandalizi yanapaswa kwenda sambamba na uokoaji. Tahadhari za mapema zinapaswa kuwafikia wananchi kwa wakati, mazingira na vyanzo vya maji vilindwe, maeneo hatarishi yatambuliwe na jamii ipewe uwezo wa kuchukua hatua.

Wakati huohuo, baada ya mafuriko, waathirika wanahitaji msaada unaowawezesha kurejesha maisha yao na si msaada wa muda mfupi unaomalizika kabla hawajapata nafasi ya kusimama tena.

Kwa vijana wa Kilosa, ujumbe ni wazi: hawataki kuendelea kuwa watu wanaosubiri maji yapungue kila mwaka ili waanze tena.

Wanataka ardhi salama, fursa za kipato, ujuzi na nafasi ya kushiriki katika maamuzi yanayohusu maisha yao. Sauti hiyo inafanya mafuriko kuwa mjadala mpana zaidi kuhusu aina ya jamii ambayo inaweza kuishi na hatari bila kupoteza kabisa uwezo wa kujijenga.

Kwa sababu maji yanaposhuka haimaanishi kwamba tatizo limekwisha. Kwa familia iliyopoteza nyumba, mkulima aliyepoteza mazao au kijana aliyepoteza chanzo cha kipato, hapo ndipo safari ya kuanza upya inaanza.

Kilosa haihitaji tu kujua namna ya kuokoa watu wakati maji yanapanda; inahitaji pia kuhakikisha kwamba maji yanaposhuka, wananchi wana nafasi ya kusimama tena, kujenga maisha yao na kutazama kesho bila hofu ya kurudia kila kitu walichopoteza.

Mafuriko yanaweza kuwa sehemu ya changamoto ya mazingira, lakini namna jamii inavyojiandaa, inavyoitikia na inavyorejesha maisha baada ya janga ndiyo inayoweza kuamua kama kila msimu wa mvua utakuwa mwanzo wa hasara nyingine au mwanzo wa jamii yenye uwezo mkubwa zaidi wa kustahimili.