Kusini Kwetu

Na Pilastus Nyaulingo

Asubuhi katika mtaa mmoja wa Dar es Salaam, mfanyabiashara anaweka bidhaa zake mezani kama kawaida.

Mteja anafika, anauliza bei, anachagua bidhaa na badala ya kutoa noti mfukoni, anatoa simu.

Sekunde chache baadaye, ujumbe wa malipo unaingia. Biashara imefanyika bila sarafu wala noti kubadilishana mikononi.

Tukio kama hili linaanza kuwa sehemu ya maisha ya kila siku ya Watanzania. Simu ya mkononi imegeuka kuwa pochi, sehemu ya kuhifadhi taarifa za fedha na njia ya kufanya biashara.

Lakini pamoja na kasi hiyo, pesa taslimu bado haijaondoka. Kati ya teknolojia inayosukuma malipo ya kidijitali na mazoea ya mteja anayependelea noti na sarafu, Tanzania iko katikati ya mabadiliko makubwa.

Hii siyo tu habari ya namna mtu anavyolipa dukani. Ni hadithi ya jinsi biashara, huduma za kifedha na mahusiano kati ya mfanyabiashara na mteja yanavyobadilika.

Soko Linapoanza Kuongea kwa Lugha ya Simu

Matumizi ya malipo ya kidijitali yamekuwa yakiongezeka nchini. Tafiti na programu mbalimbali zinazohusu sekta ya fedha na uchumi zinaonyesha kuwa Tanzania tayari ina msingi mpana wa huduma za fedha kupitia simu.

Hata hivyo, matumizi ya huduma hizo katika kulipia moja kwa moja bidhaa na huduma bado yako nyuma ya matumizi ya kutuma au kutoa fedha taslimu.

Utafiti wa Innovations for Poverty Action (IPA) uliohusisha masoko 300 nchini mwaka 2025 unaonyesha picha hiyo kwa namna ya kipekee. Asilimia 82 ya wafanyabiashara walisema wangetumia zaidi huduma ya Lipa kwa Simu, lakini waliamini kuwa wateja wao wanapendelea pesa taslimu.

Kwa upande mwingine, asilimia 75 ya watumiaji walikuwa na mtazamo tofauti: waliamini kuwa wafanyabiashara ndio wanaopendelea pesa taslimu.

Hapo ndipo moja ya sababu za kwa nini pesa taslimu bado ina nguvu inapojitokeza.

Wafanyabiashara na wateja wanaweza kuwa tayari kutumia teknolojia, lakini kila upande unasubiri mwingine uanze.

Mfanyabiashara anaweza kuweka namba ya malipo, lakini kama wateja wake wanataka kulipa kwa pesa taslimu, atalazimika kuendelea kuipokea.

Mteja naye anaweza kuwa na huduma ya fedha kwenye simu, lakini kama maduka mengi anayofika hayakubali malipo ya kidijitali, ni rahisi kwake kubaki na noti.

Mfumo Lazima Uwe Rahisi na wa Kuaminika

Kwa upande wa taasisi za fedha, mjadala hauishii kwenye kuhamasisha watu kutumia simu. Unahusu pia namna ya kujenga mfumo unaoaminika.

Naibu Gavana wa Benki Kuu ya Tanzania, Sauda Msemo, amesisitiza umuhimu wa kujenga mifumo ya malipo inayoweza kuingiliana, kufikika, kuwa nafuu na kuaminika.

Kauli hiyo iliibuliwa katika mjadala wa kitaifa kuhusu malipo ya kidijitali, ambapo wadau walijadili namna mifumo hiyo inavyoweza kuwasaidia wafanyabiashara kufanya biashara kwa urahisi zaidi, ikiwemo biashara za kuvuka mipaka.

Hii ni hoja muhimu kwa sababu mfanyabiashara hataki tu kuambiwa, “Tumia malipo ya kidijitali.” Anataka kujua gharama ni kiasi gani, muamala ukikwama atapata msaada wapi, fedha zitafika lini na kama mfumo mmoja unaweza kuwasiliana na mwingine.

Kwa lugha rahisi, teknolojia inaweza kuwa nzuri, lakini ikiwa matumizi yake ni magumu, ghali au hayana uhakika, mfanyabiashara atarudi kwenye kile anachokifahamu zaidi.

Hili Siyo Suala la Teknolojia Pekee

Kwa mujibu wa Naibu Mwakilishi Mkazi wa Shirika la Umoja wa Mataifa la Maendeleo (UNDP) nchini Tanzania, John Rutere, suala hili linapaswa kuangaliwa kwa mtazamo mpana zaidi.

Katika mjadala kuhusu malipo ya kidijitali, alieleza kuwa hoja hiyo haihusu teknolojia pekee, bali pia matokeo yake katika maendeleo.

Kwa mtazamo huo, malipo yanapokuwa ya kuaminika na yenye uwazi, wafanyabiashara wanaweza kupoteza muda mchache, kukabili hatari chache na kupata nafasi ya kukuza biashara zao.

Kauli hii inabadilisha namna tunavyoweza kuitazama simu ya mfanyabiashara. Simu si kifaa cha kupokea pesa tu. Inaweza kuwa sehemu ya mfumo mzima wa biashara—kuanzia malipo na kumbukumbu hadi mawasiliano na, baadaye, upatikanaji wa huduma nyingine za kifedha.

Lakini hilo linawezekana tu ikiwa mfumo mzima unafanya kazi kwa namna ambayo mfanyabiashara anaielewa na kuiamini.

Mfanyabiashara Anapotoka Kwenye Noti na Sarafu

Kwa mfanyabiashara mdogo, sababu ya kutumia pesa taslimu mara nyingi ni rahisi: anaiona.

Noti au sarafu ikitolewa na mteja, muuzaji anaipokea. Anaweza kuihesabu, kuiweka pembeni na kuendelea na biashara. Hakuna simu inayohitaji chaji, hakuna mtandao unaoweza kukatika na hakuna ujumbe wa kusubiri anapopokea pesa taslimu.

Lakini utafiti wa awali wa IPA uliowahusisha wafanyabiashara nchini ulionyesha jambo jingine. Zaidi ya asilimia 60 ya wafanyabiashara walioshiriki waliona kuwa malipo ya kidijitali yanaweza kuleta thamani kubwa katika biashara zao.

Tafiti pia zinaendelea kuonyesha kuwa wafanyabiashara wanaona usalama ni miongoni mwa faida muhimu za malipo ya kidijitali, hasa kwa wale ambao wamewahi kukumbwa na wizi.

Hapa ndipo malipo ya kidijitali yanapoanza kuwa zaidi ya suala la urahisi.

Kwa mfanyabiashara anayebeba kiasi kikubwa cha fedha taslimu, kupokea malipo moja kwa moja kwenye simu kunaweza kupunguza kiasi cha fedha kinachokuwa mikononi mwake.

Lakini faida hiyo inategemea pia usalama wa akaunti na uelewa wa mtumiaji.

Pesa Taslimu Bado Ina Mashiko

Kuna kosa la kufikiri kwamba kwa sababu watu wengi wana simu na akaunti za fedha za simu, basi pesa taslimu imeanza kufa.

Utafiti wa IPA uliochapishwa Julai 2026 unaonyesha picha tofauti. Zaidi ya robo tatu ya watu wazima nchini wana akaunti ya fedha za simu, lakini matumizi mengi bado huishia katika kutoa fedha taslimu.

Malipo kwa wafanyabiashara yalikuwa sehemu ndogo ya miamala ya kidijitali, jambo linaloonyesha kuwa kuwa na akaunti ya kidijitali hakumaanishi kwamba mtu anatumia fedha hizo kufanya manunuzi kidijitali.

Hii ndiyo tofauti kati ya kuwa na teknolojia na kuitumia kikamilifu.

Mtu anaweza kuwa na huduma ya fedha kwenye simu, akapokea fedha kwa simu na dakika chache baadaye akazitoa ili apate fedha taslimu.

Kwa hiyo, safari ya Tanzania kuelekea uchumi usiotegemea pesa taslimu bado ina hatua kadhaa.

Mfanyabiashara Anataka Nini Hasa?

Katika mashauriano yaliyofanywa na UNDP na Benki Kuu kuhusu malipo ya kidijitali kwa biashara za kuvuka mipaka, wafanyabiashara walieleza changamoto mbalimbali, zikiwemo kutokueleweka kwa gharama, matatizo yanapotokea katika muamala, viwango vya ubadilishaji fedha na upatikanaji wa huduma za msaada pale tatizo linapotokea.

Hii inaonyesha kwamba tatizo si kwamba wafanyabiashara hawataki teknolojia.

Mara nyingi wanataka teknolojia ambayo inaeleweka, inaaminika na inawasaidia moja kwa moja katika biashara zao.

Mfanyabiashara anayepokea fedha anahitaji kujua kama fedha zitafika. Anayetaka kulipa mzabuni anataka gharama iwe wazi. Anapokosea au muamala unapokwama, anahitaji kujua nani wa kumpigia.

Na kama mfumo unataka kumshawishi aache kutumia fedha taslimu, lazima umuonyeshe faida inayozidi mazoea aliyokuwa nayo.

Simu Inapokuwa Daftari la Biashara

Faida nyingine kubwa ya malipo ya kidijitali ni utunzaji wa kumbukumbu.

Pesa taslimu inaweza kuingia na kutoka bila kuacha kumbukumbu rahisi ya kila muamala. Lakini malipo ya kidijitali yanaweza kutengeneza historia ya miamala ambayo mfanyabiashara anaweza kuitumia kufuatilia mwenendo wa biashara yake.

Hapo ndipo teknolojia inaweza kusaidia zaidi ya malipo.

Mfanyabiashara anaweza kuanza kuona siku ambazo mauzo yake yanaongezeka, kiasi cha fedha kinachoingia na kutoka na namna biashara inavyokwenda kwa muda.

Kwa mazingira yanayofaa, taarifa kama hizi zinaweza pia kusaidia biashara ndogo kujenga historia inayotambulika na taasisi za fedha.

UNDP imeeleza kwa ujumla kuwa miundombinu ya kidijitali inaweza kufanya shughuli za biashara ndogo zionekane na kuthibitishwa zaidi na masoko, taasisi za udhibiti na watoa huduma za fedha.

Hii inaweza kuwa hatua muhimu kwa biashara ambazo kwa muda mrefu zimekuwa zikifanya kazi nje ya mifumo rasmi ya kifedha.

Gharama ya Malipo Inapokuwa Kikwazo

Lakini kuna upande mwingine ambao hauwezi kupuuzwa: gharama.

Utafiti wa IPA wa mwaka 2026 umeonyesha kuwa gharama za huduma za fedha za kidijitali bado ni changamoto kwa watumiaji Tanzania.

Utafiti huo umeeleza kuwa pamoja na kupungua kwa baadhi ya gharama za uhamishaji fedha tangu mwaka 2022, Tanzania bado ina baadhi ya viwango vya juu vya gharama katika huduma za fedha za simu ikilinganishwa na masoko mengine yaliyofanyiwa utafiti.

Kwa mfanyabiashara anayefanya miamala mingi kwa siku, gharama ndogo kwa muamala mmoja zinaweza kuwa gharama kubwa zinapojumlishwa kwa mwezi.

Kwa hiyo, safari ya uchumi wa kidijitali haiwezi kujengwa kwa teknolojia pekee. Inahitaji pia ushindani, uwazi wa gharama na mifumo inayomfanya mtumiaji aone kwamba kutumia njia za kidijitali kuna faida ya kweli.

Teknolojia Isije Ikawa kwa Ajili ya Wenye Uwezo Pekee

Kuna jambo jingine muhimu: si kila mfanyabiashara ana simu janja yenye uwezo mkubwa, intaneti ya uhakika au ujuzi sawa wa kutumia teknolojia.

Kama mfumo mpya utahitaji programu nyingi, intaneti yenye kasi na vifaa vya gharama, baadhi ya wafanyabiashara wadogo wanaweza kubaki nyuma.

Ndiyo maana ujumuishaji wa kifedha unahitaji kuangalia zaidi ya idadi ya akaunti zilizofunguliwa.

Unahitaji kuangalia kama watu wanatumia huduma hizo, kama wanaweza kumudu gharama zake na kama wanaelewa namna ya kujilinda.

Hapo ndipo elimu ya fedha za kidijitali inapokuwa muhimu.

Kutoka Sokoni Hadi Kwenye Uchumi Mpana

Malipo ya kidijitali yakikua vizuri yanaweza kubadilisha hata namna tunavyouona uchumi wa kawaida.

Mkulima anaweza kuuza bidhaa na kupokea fedha kidijitali. Mfanyabiashara anaweza kumlipa mzabuni kwa simu. Mteja anaweza kununua bila fedha taslimu, na kampuni inaweza kufanya malipo kwa wafanyakazi na watoa huduma kwa njia ya kielektroniki.

Kila hatua inaacha taarifa zaidi kuhusu shughuli za kiuchumi.

Lakini taarifa hizo zinapaswa kutumiwa kwa uwajibikaji na kwa kulinda faragha ya watumiaji. Kadiri uchumi unavyohamia kwenye mifumo ya kidijitali, ndivyo suala la ulinzi wa taarifa na usalama wa miamala linavyokuwa muhimu zaidi.

Tanzania Iko Kwenye Njia Panda

Kwa sasa, Tanzania haiko kwenye uchumi usiotumia pesa taslimu kabisa, wala haiko katika mfumo wa zamani pekee. Iko katikati.

Simu ipo mfukoni. Akaunti ya fedha ipo kwenye simu. Mfumo wa malipo upo.

Wafanyabiashara wanaanza kukubali malipo ya kidijitali. Serikali na taasisi za fedha zinasukuma matumizi yake. Lakini mteja bado anaweza kutoa noti mfukoni na mfanyabiashara akaipokea bila kusita.

Hii ndiyo hali halisi ya mpito.

Utafiti wa 2026 unaonyesha kwamba fedha taslimu inaweza kuendelea kutawala ikiwa wafanyabiashara na watumiaji wataendelea kuamini kwamba upande mwingine unapendelea hivyo.

Kwa hiyo, mabadiliko yanaweza kuhitaji hatua zinazowaleta pamoja watumiaji na wafanyabiashara badala ya kuhamasisha upande mmoja pekee.

Pesa Taslimu Zinapopunguza Nafasi Yake

Huenda siku moja pesa taslimu isiwe njia kuu ya kufanya manunuzi katika maeneo mengi ya Tanzania. Lakini safari hiyo haiwezi kulazimishwa kwa kauli pekee.

Inahitaji mifumo nafuu, salama na inayoaminika. Inahitaji wafanyabiashara kuelewa faida zake. Inahitaji watumiaji kuamini teknolojia. Inahitaji taasisi za fedha kusikiliza changamoto za watu wanaoitumia.

Na zaidi ya yote, inahitaji kuhakikisha kwamba mtu wa kawaida haachwi nyuma kwa sababu hana vifaa au ujuzi wa kutosha.

Wakati Sauda Msemo anasisitiza mfumo wa malipo unaofikika, nafuu na wa kuaminika, na John Rutere anaposisitiza kwamba malipo ya kidijitali yanapaswa kuangaliwa kama suala la maendeleo, hoja zao zinakutana kwenye jambo moja: teknolojia ina maana pale inapoboresha maisha na biashara za watu.

Kwa hiyo, safari ya Tanzania kutoka kwenye pesa taslimu kwenda kwenye uchumi wa kidijitali haipaswi kupimwa kwa idadi ya simu zilizo na huduma za fedha pekee.

Inapaswa kupimwa kwa swali rahisi zaidi:

Je, teknolojia imemfanya mfanyabiashara kufanya biashara kwa urahisi zaidi, kwa usalama zaidi na kwa nafasi kubwa zaidi ya kukua?

Jibu la swali hilo ndilo litakaloamua kama Tanzania imehamisha pesa kutoka mfukoni kwenda kwenye simu—au imejenga kweli uchumi mpya wa kidijitali.