Kusini Kwetu

Na Pilastus Nyaulingo

Nyumbani kunaweza kuwa na watu wengi, lakini mazungumzo yakawa machache. Mzazi anaweza kuwa ameketi kwenye kiti akijibu ujumbe wa simu, mtoto akiwa upande mwingine akiangalia video na mwingine akicheza mchezo wa mtandaoni, huku muda ambao familia ingeutumia kuzungumza ukipita.

Hii ndiyo hali mpya ambayo teknolojia imeleta ndani ya familia nyingi. Simu zimechukua nafasi kubwa katika kurahisisha mawasiliano, elimu, biashara na burudani. Hata hivyo, wakati huohuo zimeibua swali muhimu: Tunapokuwa karibu kimwili, je, bado tupo pamoja kihisia?

Tanzania inaingia zaidi katika maisha ya kidijitali. Takwimu zilizowasilishwa Bungeni Juni 2026 zilionyesha kuwa asilimia 67 ya watoto wenye umri wa miaka 12 hadi 17 wanatumia simu janja, huku asilimia nne wakiwa wamewahi kukutana na aina fulani ya ukatili mtandaoni.

Hii ina maana kwamba kwa kizazi kinachokua sasa, maisha ya mtandaoni si jambo la pembeni. Ni sehemu ya maisha yao ya kila siku.

Na hapo ndipo jukumu la mzazi linapobadilika.

MTOTO HAISHI TENA NDANI YA NYUMBA PEKEE

Zamani, mzazi angeweza kujua kwa kiasi kikubwa mtoto wake yuko wapi, anaongozana na nani na anafanya nini baada ya kutoka shule.

Leo, sehemu ya maisha ya mtoto inaweza kuwa mahali ambapo mzazi hawezi kuiona moja kwa moja.

Mtoto anaweza kuwa chumbani kwake, lakini mazungumzo yake, marafiki zake, video anazotazama na taarifa anazopokea vinaweza kutoka sehemu mbalimbali za dunia kupitia simu yake.

Mwanasaikolojia wa jamii, Shabani Riziki, amewahi kueleza kuwa mtoto anayejua kutumia teknolojia si lazima awe anaelewa hatari zinazoweza kuambatana nayo.

Kwa mtazamo wake, watoto wanaweza kujua kufungua akaunti, kutumia programu tumizi na kufuta mazungumzo, lakini ujuzi huo hauwafanyi moja kwa moja kuwa salama dhidi ya hatari za mtandaoni.

Hii ndiyo tofauti kati ya kujua kutumia simu na kujua kuishi kwa usalama katika dunia ya kidijitali.

Mtoto anaweza kujua jinsi ya kufungua akaunti katika mitandao kama vile TikTok, Instagram au programu nyingine, lakini bado akahitaji mzazi wa kumsaidia kuelewa ni taarifa gani anapaswa kuamini, ni mtu gani anayepaswa kumkwepa na ni jambo gani anapaswa kuliripoti.

SIMU IMEINGIA NDANI YA MALEZI

Lakini teknolojia yenyewe si adui wa familia.

Utafiti uliofanywa na Taasisi ya Taifa ya Utafiti wa Magonjwa Tanzania (NIMR), kwa kushirikiana na REPSSI na Chuo Kikuu cha Stellenbosch, uliangazia namna simu janja zinavyoweza kutumiwa kuimarisha malezi na uhusiano kati ya mzazi na mtoto.

Mradi huo ulihusisha programu ya simu yenye masomo, michezo, vitabu na shughuli za nyumbani zilizolenga kuwasaidia wazazi kutumia teknolojia kujenga mahusiano bora na watoto.

Rahaba Mvuoni, Meneja wa Mradi kutoka REPSSI, alisema programu hiyo ilikuwa na masomo tisa yaliyolenga kuimarisha uhusiano wa mzazi na mtoto, kujenga ujuzi wa malezi na kuboresha afya ya akili ya wazazi.

Alieleza pia kuwa mzazi angeweza kutumia dakika 10 hadi 15 kwa siku kusoma, kucheza au kujifunza pamoja na mtoto.

Hapa ndipo tunapoona upande mwingine wa simu.

Kifaa kilekile kinachoweza kumtenganisha mzazi na mtoto kinaweza pia kuwaunganisha, ikiwa kitatumiwa kwa kusudi hilo.

WAZAZI NAO WANAHITAJI KUJIFUNZA

Eva Nyella, mhudumu wa jamii kutoka Msasani, ni mmoja wa wazazi walioshiriki katika mpango huo.

Alisema awali hakuwa na utaratibu maalumu wa kushirikiana na mtoto wake katika shughuli za kujifunza na kucheza, lakini programu hiyo ilimsaidia kubadilisha namna anavyomlea.

Kwa upande wake, alieleza kuwa alianza kutumia muda mwingi kujifunza kuhusu malezi badala ya kutumia muda huo wote kuvinjari mitandao ya kijamii.

Uzoefu huo unaibua jambo muhimu: tatizo si kwamba wazazi hawajali watoto wao. Wakati mwingine nao hawajui namna ya kuendana na mazingira mapya ambayo teknolojia imeyaleta katika malezi.

Mtoto wa leo anakua katika dunia ambayo mzazi wake huenda hakuwahi kuishi akiwa mtoto.

Mzazi alikulia katika mazingira ambayo habari ilipatikana kupitia kitabu, redio, runinga au mtu wa karibu. Mtoto wa leo anaweza kupata taarifa hiyo hiyo ndani ya sekunde chache kupitia simu.

Pengo hilo la kizazi linahitaji mazungumzo, si lawama pekee.

WAKATI SIMU INAPOANZA KUWA HATARI

Pamoja na faida zake, maisha ya kidijitali yana upande mwingine ambao familia haipaswi kuupuuza.

Mtoto anaweza kukutana na maudhui yasiyofaa, watu wasiojulikana, unyanyasaji mtandaoni, taarifa za uongo au watu wanaojenga uaminifu kwa mtoto kwa lengo la baadaye kumtumia vibaya.

Shabani Riziki anasema ni muhimu kwa wazazi kujenga mazingira ambayo mtoto anaweza kueleza mambo anayokutana nayo mtandaoni bila kuogopa kuhukumiwa.

Hili ni muhimu kwa sababu mtoto anayejua kwamba kila akisema jambo ataadhibiwa anaweza kuchagua kukaa kimya.

Na ukimya huo unaweza kuwa hatari zaidi kuliko simu yenyewe.

Mtoto anahitaji kujua kwamba akipokea ujumbe unaomtisha, akiona picha isiyofaa, akishawishiwa kukutana na mtu aliyemjua mtandaoni au akitishiwa, anaweza kumwambia mzazi bila kuogopa.

WAZAZI WANAHITAJI KUJUA TEKNOLOJIA PIA

Mtaalamu wa teknolojia, Dominic Dismas, anaonya kwamba wazazi hawawezi kuwalinda watoto katika mazingira ya kidijitali bila kuelewa, angalau kwa kiwango fulani, programu ambazo watoto wao wanatumia.

Amesisitiza umuhimu wa wazazi kujifunza kutumia udhibiti wa wazazi, kuweka mipaka ya muda wa kutumia vifaa vya kidijitali na kufuatilia mazingira ya matumizi ya mtoto, siyo tu pale inapohitajika, bali iwe sehemu ya utamaduni wa familia.

Hata hivyo, ulinzi huo haupaswi kugeuka kuwa upelelezi usioambatana na mazungumzo.

Mtoto akihisi simu yake inachukuliwa kila mara, akaunti zake zinafunguliwa bila maelezo na kila anachofanya kinaonekana kuwa kosa, anaweza kujifunza kuficha zaidi mambo anayofanya, badala ya kujifunza namna ya kuwa salama mtandaoni.

Ni muhimu pia kwa wazazi na walezi kuelewa namna mifumo ya kidijitali na mapendekezo ya maudhui inavyofanya kazi.

Mtoto akitazama aina fulani ya maudhui mara kwa mara, mfumo unaweza kuendelea kumpa maudhui yanayofanana.

Kwa hiyo, mtoto anahitaji kufundishwa kwamba si kila kitu kinachoonekana kwenye skrini ya simu au kishikwambi kimejitokeza kwa bahati.

SERIKALI: SIMU HAIPASWI KUWA MZAZI

Mjadala huu umefika pia katika ngazi ya Serikali.

Waziri wa Maendeleo ya Jamii, Jinsia, Wanawake na Makundi Maalum, Dkt. Dorothy Gwajima, amewahi kuwaonya wazazi dhidi ya kuwaacha watoto walelewe na simu, mitandao ya kijamii au marafiki.

Alisisitiza kuwa mzazi ndiye mlezi wa kwanza na muhimu wa mtoto na kwamba jukumu la malezi haliwezi kukabidhiwa kwa vifaa vya kidijitali.

Kauli hiyo inakuja wakati Serikali ikichukua hatua zaidi kuhusu usalama wa watoto mtandaoni.

Miongoni mwa hatua zinazojadiliwa ni uwezekano wa kuanzisha laini maalumu za simu kwa watoto zitakazokuwa na mifumo ya kuchuja maudhui hatarishi.

Hata hivyo, hatua kama hizi haziwezi kuchukua nafasi ya mzazi.

Teknolojia inaweza kuchuja baadhi ya maudhui, lakini haiwezi kujua kila wakati mtoto anapitia hali gani kihisia, kwa nini amebadilika kitabia au kwa nini ameamua kukaa kimya.

Hayo yanahitaji mzazi.

FAMILIA INAPOKAA PAMOJA LAKINI HAIZUNGUMZI

Huenda changamoto kubwa zaidi isiwe mtoto kutumia simu.

Inaweza kuwa familia nzima kupoteza muda wa kuwa pamoja.

Muda wa chakula unaweza kugeuka kuwa muda wa kuangalia simu. Muda wa kulala unaweza kugeuka kuwa muda wa kuendelea kuvinjari. Wazazi na watoto wanaweza kuwa sehemu moja, lakini kila mmoja akiwa katika dunia yake ya kidijitali.

Hali kama hii inaweza kupunguza nafasi ya mazungumzo ambayo ndiyo hujenga uaminifu ndani ya familia.

Mtoto anapokuwa na jambo linalomsumbua, mara nyingi hatamtafuta mzazi ambaye hawazungumzi naye.

Atamtafuta mtu anayehisi anaweza kumsikiliza nje ya wazazi wake au mtandaoni.

Ndiyo maana malezi ya kidijitali hayawezi kutenganishwa na malezi ya kawaida.

HAITAKIWI SIMU IONDOLEWE, INATAKIWA ITUMIKE KWA UFAHAMU

Mjadala kuhusu simu na familia unaweza kupotoshwa kama tutaweka mambo mawili tu: kumpa mtoto simu au kumpokonya simu.

Ukweli uko katikati.

Mtoto anaweza kutumia simu kujifunza, kusoma, kuwasiliana na familia, kupata taarifa na kujenga ujuzi.

Lakini anahitaji pia mipaka.

Anahitaji muda wa kulala bila skrini. Anahitaji kucheza. Anahitaji kuzungumza na wazazi. Anahitaji kukutana na watu ana kwa ana. Na anahitaji kujifunza kwamba si kila kitu anachokiona mtandaoni ni sahihi au salama.

Mzazi naye anahitaji kujifunza kuweka mfano.

Ni vigumu kumwambia mtoto, “Acha simu,” wakati mzazi mwenyewe hawezi kuiweka chini wakati wa chakula au mazungumzo.

Kwa hiyo, familia inahitaji kuwa na utamaduni wa matumizi ya vifaa vya kidijitali wenye uwiano.

SIMU IWE CHOMBO, ISIWE MBADALA WA FAMILIA

Teknolojia haitarudi nyuma.

Watoto wataendelea kukua katika dunia ya simu, mitandao ya kijamii, akili bandia na taarifa zinazopatikana kwa sekunde chache.

Changamoto si kuwarudisha watoto katika dunia ambayo haipo tena. Changamoto ni kuwafundisha kuishi vizuri katika dunia hiyo.

Mzazi anahitaji kujua mtoto wake yuko wapi mtandaoni, anazungumza na nani na anakutana na maudhui gani. Mtoto naye anahitaji kujua kwamba anaweza kutumia teknolojia bila kuruhusu teknolojia imtumie.

Familia pia inahitaji kukumbuka kwamba kabla ya kuwa watumiaji wa simu, sisi ni wazazi, watoto, ndugu na familia.

Simu inaweza kutuunganisha na mtu aliye maelfu ya kilomita kutoka tulipo.

Lakini wakati mwingine, mtu tunayehitaji kuzungumza naye zaidi yupo upande mwingine wa chumba.

Hapo ndipo swali la msingi linapobaki:

Je, simu zetu zinatuunganisha na dunia, lakini zinatutenganisha na watu walio karibu nasi?