Kusini Kwetu

Na Andrea Mlwafu

Mjadala kuhusu jezi mpya za Timu ya Taifa ya Tanzania, Taifa Stars, umechukua sura mpya baada ya Waziri wa Habari, Utamaduni, Sanaa na Michezo, Paul Makonda, kuhoji ubora, mchakato wa uzinduzi na mfumo wa kibiashara unaohusisha jezi hizo, huku kampuni ya Sandaland Fashion Wear Limited ikieleza kuwa iko tayari kuchukua hatua za kisheria kutokana na kauli za Waziri huyo.

Sakata hilo limeibua maswali yanayogusa zaidi ya mwonekano wa jezi, likihusisha utekelezaji wa mkataba kati ya Tanzania Football Federation (TFF) na Sandaland, mamlaka na taratibu za usimamizi wa timu za taifa, pamoja na namna ambavyo jezi za Taifa Stars zinavyoweza kuwa sehemu ya biashara na mapato ya soka nchini.

Jezi Zinapata Sura Mpya ya Mjadala

Mjadala ulianza kupata uzito baada ya Makonda, Septemba 16, 2026, kuhoji hadhi na ubora wa jezi mpya zilizokuwa zikitangazwa kama jezi za Taifa Stars.

Makonda alisema jezi hizo hazikutambuliwa na Wizara yake na pia akauliza kwa nini picha ya Naibu Waziri wa Habari, Utamaduni, Sanaa na Michezo, Hamis Mohamed Mwinjuma maarufu kama Mwana FA, ilitumika katika kuitangaza jezi hiyo bila ofisi yake kuwa na taarifa.

Muda mfupi baadaye, Sandaland ilitoa msimamo wa kutokubaliana na kauli hiyo, ikisema imeathiri jina, chapa, hadhi na uhalali wa bidhaa zake sokoni. Kampuni hiyo ikaeleza kuwa inakusudia kuchukua hatua za kisheria.

Hivyo, kile kilichoanza kama mjadala kuhusu jezi sasa kimegeuka kuwa hoja pana inayohusu mkataba, mamlaka na maslahi ya kibiashara.

Safari ya Mkataba wa 2023

Chanzo muhimu cha kuelewa mjadala huu ni mkataba uliosainiwa mwaka 2023 kati ya TFF na Sandaland Fashion Wear.

Kwa mujibu wa taarifa za wakati huo, TFF iliingia mkataba wa miaka mitano wenye thamani ya Sh bilioni 3 na Sandaland kwa ajili ya kuzivalisha timu za taifa. Mkataba huo ulisainiwa Dar es Salaam mbele ya aliyekuwa Waziri wa Utamaduni, Sanaa na Michezo wa wakati huo, Dkt. Damas Ndumbaro.

Wakati wa hafla hiyo, Rais wa TFF Wallace Karia alisema mkataba huo ungeipa TFF jezi pamoja na fedha taslimu kila mwaka.

Kauli hiyo ya Karia ilionesha kuwa tangu mwanzo mkataba huo haukuangaliwa kama suala la kupata jezi pekee, bali pia ulikuwa na kipengele cha thamani ya kifedha kwa Shirikisho.

Kwa upande wa kampuni, mmoja wa wakurugenzi wake, Yusuph Yenga, wakati huo alieleza kuwa Sandaland ilikusudia kutengeneza jezi zenye kiwango cha ubora ambacho kingeweza kuvaliwa na mashabiki.

TFF, Sandaland na Thamani ya Mkataba

Mkataba wa miaka mitano uliowahi kutajwa hadharani mwaka 2023 unakuwa sehemu muhimu ya mjadala wa sasa kwa sababu bado haujafikisha mwisho wa muda wake uliotajwa.

Wakili Cletus Nziku, anayewakilisha Sandaland, ameeleza kuwa mkataba kati ya TFF na kampuni hiyo ulisainiwa mwaka 2023 na unaendelea hadi mwaka 2028.

Kwa mtazamo wa Sandaland, mkataba huo bado unaendelea kutekelezwa. Mawakili wa kampuni hiyo wamehoji pia hoja yoyote inayoweza kuashiria kuwa jezi hizo zimetengenezwa au kusambazwa bila msingi wa mkataba kati ya pande hizo mbili.

Nziku anasema mkataba una masharti kuhusu ubora wa jezi na kwamba, kwa mujibu wa msimamo wao, TFF ndiyo iliyokuwa na jukumu la mwisho la kuidhinisha jezi.

Haya ni maelezo ya upande wa Sandaland kupitia wawakilishi wake wa kisheria, na yanapaswa kutofautishwa na msimamo wa Wizara au TFF kuhusu utekelezaji wa mkataba huo.

Makonda Aibua Maswali Kuhusu Mchakato

Kwa upande wake, Makonda amesisitiza kuwa suala la jezi ya Taifa Stars haliwezi kuangaliwa kama bidhaa ya kawaida ya kibiashara.

Akizungumza Septemba 24, 2026, alisema jezi ya timu ya taifa ni sehemu ya utambulisho na nembo ya nchi, hivyo mchakato wa kuitengeneza, kuitambulisha na kuiuza unapaswa kuwahusisha mamlaka na wadau husika.

Makonda alisema tangu Februari mwaka huu kulikuwa na vikao kuhusu maandalizi ya jezi mpya na kwamba baadhi ya changamoto zilizojitokeza zingeweza kuepukwa kama wadau wote wangeshirikishwa ili kupata uelewa katika mchakato.

Waziri huyo pia amesema amebaki na maswali 22 kuhusu mkataba huo, akisisitiza kuwa mjadala haupaswi kuishia kwenye muonekano au ubora wa jezi pekee.

Sandaland Yatumia Njia ya Kisheria

Wakati upande wa Serikali ukiendelea kuuliza maswali kuhusu mchakato, Sandaland imechukua njia ya kisheria.

Mawakili wa kampuni hiyo, wakiongozwa na Cletus Nziku, wametoa notisi ya nia ya kufungua kesi pamoja na kudai fidia kutokana na kauli ambazo kampuni inaona zimeathiri sifa, chapa na maslahi yake ya kibiashara.

Kwa mujibu wa taarifa ya gazeti la The Citizen, Sandaland imeegemea pia kwenye kanuni ya uhusiano wa kimkataba, ikieleza kuwa mkataba uliopo ni kati ya TFF na Sandaland na kwamba mtu ambaye si upande wa mkataba hawezi kuamua kwa upande mmoja uhalali wake.

Hatua hiyo inaifanya hoja ya jezi kuingia katika eneo la kisheria, huku pande zinazohusika zikitoa tafsiri tofauti kuhusu mamlaka, mkataba na utekelezaji wake.

TFF Inakaa wapi Katika Mjadala?

TFF ndiyo taasisi iliyoingia moja kwa moja katika mkataba na Sandaland mwaka 2023, hivyo nafasi yake ni muhimu katika kuelewa kilichokubaliwa na namna ambavyo mkataba huo umekuwa ukitekelezwa.

Wakati wa kusainiwa kwa mkataba huo, Wallace Karia alisema TFF ingepokea jezi pamoja na fedha taslimu kila mwaka, akieleza kuwa mkataba huo ungesaidia Shirikisho kupunguza gharama ambazo awali lilikuwa likitumia kununua jezi.

Katika mjadala wa sasa, Makonda ameitaka TFF kukaa pamoja na mzabuni huyo ili kuangalia namna ya kuboresha jezi hizo. Amesema endapo suluhisho halitapatikana, Serikali itaangalia utaratibu mwingine.

Hata hivyo, katika taarifa zilizotumika kwa makala hii, hakuna kauli mpya ya kina ya TFF inayojibu hoja zote zilizotolewa na Makonda pamoja na msimamo wa Sandaland. Hivyo, maswali kuhusu utekelezaji wa mkataba, taratibu za idhini na mgawanyo wa mapato bado yanahitaji majibu rasmi kutoka kwa wahusika.

Jezi ni Bidhaa au Sehemu ya Utambulisho?

Msingi mwingine wa mjadala huu ni nafasi ya jezi yenyewe.

Kwa klabu, jezi ni bidhaa inayoweza kuuzwa kwa mashabiki na kuwa chanzo cha mapato. Lakini kwa timu ya taifa, jezi pia hubeba alama na utambulisho wa nchi.

Hapo ndipo hoja ya Makonda inapopata uzito wa kisera: kwamba jezi ya Taifa Stars inapaswa kuangaliwa si tu kwa ubora wake wa kitambaa, rangi au muundo, bali pia namna inavyowakilisha Tanzania.

Kwa upande mwingine, kampuni inayotengeneza jezi inahitaji kuona bidhaa hiyo kama sehemu ya biashara inayoweza kuzalisha mapato, kuongeza mauzo na kuendeleza thamani ya chapa.

Mchanganyiko huo wa utambulisho wa taifa na biashara ndiyo unaofanya usimamizi wa jezi za timu ya taifa kuwa jambo linalohitaji uwazi wa majukumu kati ya Serikali, TFF na kampuni inayohusika.

Biashara ya Jezi Na Mapato ya Timu ya Taifa

Makonda amesema mkataba huo unahusisha masuala ya mapato na kwamba TFF inatarajiwa kupata Sh milioni 300 kwa mwaka.

Alisema Sandaland inapaswa kutoa vifaa vya michezo na kushirikisha TFF katika faida inayotokana na bidhaa hizo, huku akitaka kuwepo kwa mapitio ya kila mwaka kuhusu kodi na mapato yatokanayo na mauzo ya jezi.

Kwa mujibu wa Makonda, ongezeko la mauzo na faida linalotarajiwa kwa TFF na timu za taifa halijaonekana kwa kiwango kilichotarajiwa, wakati bei ya jezi ikiwa imekuwa ikipanda.

Hoja hii inaongeza kipengele kingine kwenye mjadala: je, mkataba wa jezi unapaswa kupimwa kwa idadi ya jezi zinazotengenezwa pekee, au pia kwa uwezo wake wa kuongeza mapato ya timu ya taifa?

Jibu la swali hilo linategemea takwimu za mauzo, mapato, gharama, mgao wa mapato na masharti halisi ya mkataba.

Bei na Upatikanaji kwa Mashabiki

Mbali na mapato, suala la upatikanaji wa jezi kwa mashabiki limeibuliwa pia.

Makonda anasema ni muhimu kuwa na mfumo unaofanya jezi za Taifa Stars zipatikane kwa urahisi kwa Watanzania.

Hoja hii inaingia moja kwa moja katika upande wa kibiashara. Jezi inaweza kuwa na ubora mzuri na kubeba chapa ya taifa, lakini ikiwa mashabiki hawawezi kuipata kwa urahisi au bei yake haifikiki kwa sehemu kubwa ya mashabiki, uwezo wake wa kuzalisha mapato na kusambaza utambulisho wa timu unaweza kuathirika.

Kwa hiyo, mjadala wa sasa unahusu namna ya kusambaza bidhaa hiyo, bei yake, maeneo ya mauzo na uwezo wa kampuni kufikisha bidhaa kwa mashabiki waliopo Tanzania na nje ya nchi.

AFCON 2027 Yaongeza Uzito wa Sakata

Mjadala huu umeibuka wakati Tanzania ikiwa katika maandalizi ya kuwa mwenyeji wa AFCON 2027 pamoja na Kenya na Uganda.

Makonda amesema Serikali inaendelea na maandalizi ya miundombinu ya mashindano hayo na ametaja hatua za ujenzi na ukarabati wa viwanja mbalimbali.

Kwa mazingira hayo, Taifa Stars na chapa yake vinakuwa sehemu ya maandalizi mapana ya Tanzania kuelekea mashindano makubwa ya soka barani Afrika.

Jezi nayo inaweza kuwa sehemu ya picha hiyo, kwa kuwa mashabiki wa ndani na wageni kutoka nje wanapokutana na timu ya taifa, bidhaa zinazohusishwa nayo zinaweza kuwa sehemu ya utambulisho wa nchi.

Ndiyo maana suala la nani anahusika katika kuidhinisha, kutengeneza, kutangaza na kuuza jezi linaendelea kuvuta makini katika mjadala.

Kati ya Mkataba, Mamlaka na Maslahi ya Taifa

Upande mmoja wa shilingi ni ule wa mkataba uliosainiwa kati ya TFF na Sandaland mwaka 2023, wakati upande wa pili ni Wizara inayosisitiza umuhimu wa mamlaka na ushirikishwaji katika masuala yanayohusu timu ya taifa.

Sandaland, kupitia mawakili wake, inasisitiza kuwa mkataba wake na TFF bado upo na kwamba kampuni ina haki zinazotokana na makubaliano hayo.

Makonda kwa upande wake ameibua maswali kuhusu mchakato wa jezi, ubora wake, biashara, mapato, usambazaji na ushirikishwaji wa mamlaka.

Hivyo, kiini cha mjadala si rangi au muonekano wa jezi pekee. Kuna maswali ya kisheria, kiutawala na kibiashara ambayo majibu yake yanahitaji kutolewa kwa uwazi na taasisi zinazohusika.

Kinachohitajika ni Uwazi wa Mchakato

Kadiri mjadala unavyoendelea, jambo moja linaloweza kusaidia kupunguza sintofahamu ni kuweka wazi masharti ya mkataba na majukumu ya kila upande kwa kiwango ambacho sheria na taratibu zinaruhusu.

TFF, Serikali na Sandaland wanaweza kutoa ufafanuzi kuhusu mchakato wa kuidhinisha jezi, viwango vya ubora, muda wa mkataba, majukumu ya kila upande, mapato yanayotarajiwa na mfumo wa usambazaji.

Kwa upande wa kisheria, ikiwa Sandaland itaendelea na hatua ilizotangaza, mahakama inaweza kuwa sehemu ya mchakato wa kutafsiri hoja zinazohusu mkataba na madai ya kampuni.

Mpaka hapo, kauli za pande mbalimbali zinapaswa kutazamwa kama misimamo ya wahusika husika na si kama uamuzi wa mwisho kuhusu uhalali wa mkataba au wajibu wa upande wowote.

Jezi Zimefungua Mjadala Mpana Zaidi

Sakata la jezi mpya za Taifa Stars limeonyesha kwamba jezi ya timu ya taifa inaweza kuwa zaidi ya vazi la wachezaji.

Ndani yake kuna masuala ya utambulisho wa taifa, biashara ya michezo, haki za kimkataba, mapato ya TFF, maslahi ya kampuni binafsi na namna Serikali inavyosimamia masuala yanayohusu timu inayoliwakilisha taifa.

Mkataba wa mwaka 2023 uliweka msingi wa ushirikiano wa miaka mitano kati ya TFF na Sandaland. Sasa, kabla ya muda huo kufika mwisho, mjadala mpya umeibuka kuhusu utekelezaji wake na namna jezi zinavyosimamiwa.

Kinachofuata kinaweza kutegemea mazungumzo kati ya TFF na Sandaland, ufafanuzi wa Serikali na Wizara, pamoja na hatua zozote za kisheria ambazo kampuni imetangaza kuzichukua.

Kwa mashabiki wa Taifa Stars, kinachobaki muhimu ni kuona jezi inayowakilisha Tanzania ikiwa na ubora unaokubalika, inapatikana kwa urahisi na mfumo wake wa kibiashara unaoeleweka kwa taasisi na wadau wanaohusika.