Kusini Kwetu

Na Yusra Temba

Asubuhi inaanza kama kawaida. Mtu anaamka, anaoga, anakunywa chai na kujiandaa kwenda kazini. Kwa nje, kila kitu kinaonekana sawa.

Lakini ndani ya mwili wake kunaweza kuwa kunaendelea jambo ambalo hajui. Huenda ni shinikizo la damu, kisukari au ugonjwa mwingine sugu ambao bado haujaonyesha dalili kubwa.

Anaendelea na maisha yake ya kila siku, siku moja baada ya nyingine.

Hii ndiyo sehemu ya kutisha kuhusu magonjwa yasiyoambukiza. Mara nyingi hayaji kwa kishindo. Hayana mlipuko unaoonekana wala taharuki inayowafanya watu kukimbilia mitaani. Huja taratibu, wakati mwingine bila dalili, hadi madhara yake yanapoanza kuonekana.

Na Afrika inaanza kuhisi uzito wa tishio hilo.

Kwa mujibu wa Shirika la Afya Duniani (WHO), magonjwa yasiyoambukiza yalichangia asilimia 37 ya vifo katika Kanda ya Afrika mwaka 2019, kutoka asilimia 24 mwaka 2000. Takribani asilimia 64 ya vifo hivyo vilitokea kabla ya mtu kufikisha umri wa miaka 70.

Hizi si namba tu.

Nyuma ya kila asilimia kuna mtu. Kuna familia inayoweza kumpoteza mzazi, mtoto anayehitaji matibabu ya muda mrefu au mfanyakazi anayelazimika kupunguza shughuli zake kutokana na ugonjwa.

Magonjwa kama saratani, kisukari, magonjwa ya moyo na magonjwa sugu ya mfumo wa upumuaji yanaweza kuhitaji matibabu na ufuatiliaji wa muda mrefu.

Kwa baadhi ya wagonjwa, safari ya afya si ya wiki moja wala mwezi mmoja; inaweza kuwa safari ya miaka na miaka.

Ugonjwa Unapokuja Kimya

Changamoto nyingine ni kwamba baadhi ya magonjwa haya yanaweza kuendelea bila dalili zinazoonekana wazi. Mtu anaweza kuendelea kufanya kazi, kulea familia na kushiriki shughuli za kila siku bila kujua kuwa afya yake iko hatarini.

Ndiyo maana uchunguzi wa mapema na wa mara kwa mara una umuhimu mkubwa. Tatizo linapogunduliwa mapema, mgonjwa anaweza kuanza matibabu na ufuatiliaji kabla hali haijawa mbaya zaidi.

Lakini kwa mtu anayeishi mbali na kituo cha afya chenye huduma zinazohitajika, hata kupata uchunguzi huo kunaweza kuwa changamoto.

Hapo ndipo umbali unapoanza kuwa sehemu ya tatizo.

Mjadala wa Kusogeza Huduma Karibu na Wananchi

Mjadala huo ulipewa uzito wakati Dar es Salaam ilipokuwa mwenyeji wa Mkutano wa Tatu wa Kimataifa wa PEN-Plus Barani Afrika, uliofanyika Juni 23 hadi 25, 2026.

Mkutano huo uliwaleta pamoja wataalamu wa afya, watunga sera na wadau mbalimbali kujadili namna ya kuimarisha huduma kwa watu wenye magonjwa yasiyoambukiza sugu na makali.

Katika mjadala huo, Prof. Mohamed Yakub Janabi, Mkurugenzi wa Kanda wa WHO kwa Afrika, alisisitiza kwamba mjadala wa afya haupaswi kuishia kwenye majengo na fedha pekee.

“Afya si kuhusu majengo wala bajeti. Ni kuhusu watu. Ni kuhusu utu, na ni kuhusu haki,” alisema Prof. Janabi.

Kauli hiyo inaweka sura ya mwanadamu katikati ya mjadala ambao mara nyingi hujaa takwimu, sera na mipango.

Kwa sababu mwisho wa siku, lengo la kujenga hospitali, kununua vifaa au kuongeza bajeti si majengo yenyewe. Ni kuhakikisha mtu anayehitaji huduma anaweza kuipata.

Hilo ndilo wazo linalosukumwa na mkakati wa PEN-Plus—kusogeza huduma za magonjwa sugu na makali kutoka kutegemea hospitali kubwa pekee na kuziimarisha katika vituo vya ngazi za chini, hasa maeneo ya vijijini na yaliyo mbali na huduma za rufaa.

Hospitali Inapokuwa Mbali

Fikiria mgonjwa anayeishi eneo la mbali na hospitali kubwa.

Anahitaji kipimo. Anahitaji dawa. Anahitaji kumuona daktari tena. Na baada ya wiki au mwezi, anahitaji kurudi kwa ufuatiliaji.

Kwa mtu wa mjini, safari hiyo inaweza kuonekana kuwa ya kawaida. Kwa mwingine, inaweza kumaanisha kutumia siku nzima kusafiri, kugharamia usafiri na chakula akiwa njiani, na wakati mwingine kulipia malazi.

Ndiyo maana upatikanaji wa huduma hauwezi kupimwa kwa kuuliza tu kama hospitali ipo.

Swali muhimu zaidi ni: Je, mgonjwa anaweza kuifikia?

Mkutano wa PEN-Plus ulisisitiza umuhimu wa utambuzi wa mapema, uchunguzi, matibabu na huduma za muda mrefu katika ngazi mbalimbali za mfumo wa afya, kwa msisitizo wa huduma za msingi na vituo vya kwanza vya rufaa.

Mapambano Hayaanzii Hospitalini

Lakini hadithi ya magonjwa yasiyoambukiza haiishii hospitalini.

Inaweza kuanzia kwenye kile kilicho kwenye sahani ya mtu. Inaweza kuhusishwa na kutofanya mazoezi, matumizi ya tumbaku na pombe, pamoja na vihatarishi vingine vya kiafya.

Hivyo, wakati hospitali zinaendelea kuhudumia wagonjwa wanaohitaji matibabu, jamii nayo ina nafasi muhimu katika kuzuia baadhi ya magonjwa hayo.

Elimu ya afya, uchunguzi wa mara kwa mara na kugundua ugonjwa mapema vinaweza kumsaidia mtu kuchukua hatua kabla tatizo halijawa kubwa.

Kwa hiyo, mapambano dhidi ya magonjwa yasiyoambukiza yana sura mbili: kumsaidia yule ambaye tayari ni mgonjwa na kuzuia wengine wasifike katika hatua hiyo.

Tishio Lisilo na Kelele

Magonjwa yasiyoambukiza yanaendelea kubadilisha sura ya changamoto za afya barani Afrika. Hayahitaji tu dawa na madaktari. Yanahitaji mifumo inayomfikia mwananchi, taarifa sahihi za afya na huduma zinazopatikana kwa wakati.

Na pengine hapo ndipo maana ya maneno ya Prof. Janabi inapokuwa wazi zaidi.

Afya si majengo pekee. Si bajeti pekee.

Ni mtu anayesubiri huduma. Ni familia inayohitaji mzazi wake awe na afya. Ni mgonjwa anayehitaji dawa bila kusafiri mamia ya kilomita. Na ni jamii inayohitaji kujua tatizo kabla halijawa kubwa.

Kwa sababu magonjwa haya yanaweza kuja bila kelele.

Lakini athari zake zinaweza kusikika katika maisha ya mtu, familia yake na jamii nzima.