Kusini Kwetu

Na Pilastus Nyaulingo

Simu iliyovunjika, kompyuta iliyopitwa na wakati au televisheni iliyokaa kwa miaka kadhaa bila kutumika inaweza kuonekana kama kifaa kisicho na thamani tena. Lakini katika uchumi unaotegemea teknolojia kwa kasi inayoongezeka, vifaa hivyo vinaweza kuwa chanzo cha biashara, ujuzi na ajira kupitia ukarabati, matumizi mapya, ukusanyaji na uchakataji.

Kwa Tanzania, ambako simu na vifaa vya mawasiliano ni sehemu ya shughuli za kila siku za wananchi na biashara, changamoto ya taka za kielektroniki haiishii kwenye namna ya kuviondoa vifaa vilivyochakaa. Swali kubwa ni namna ya kugeuza sehemu ya vifaa hivyo kuwa rasilimali inayoweza kuleta kipato huku ikilinda afya na mazingira.

Baadhi ya vifaa vinaweza kurekebishwa na kutumiwa tena, vingine vinaweza kutenganishwa ili kupata vipuri, huku vile visivyoweza kurejeshwa katika matumizi vikihitaji kushughulikiwa kwa njia salama. Hivyo, mnyororo unaounganisha ukusanyaji, uchunguzi, ukarabati, matumizi mapya na uchakataji unaweza kufungua nafasi kwa mafundi, wafanyabiashara wadogo, wakusanyaji na kampuni za uchakataji.

Taka Zinazoweza Kuwa Rasilimali

Mfano wa fursa hiyo unaonekana katika E-Waste Tanzania Project (E-TAP), ambao ulianza mwaka 2023 na unatekelezwa Dar es Salaam, Arusha na Kilimanjaro.

Kwa mujibu wa taarifa ya mradi huo iliyowasilishwa katika jukwaa la Shirika la Umoja wa Mataifa la Mawasiliano ya Simu na Teknolojia ya Habari (ITU) kwa ajili ya tuzo za WSIS za mwaka 2026, awamu yake ya awali ilikusanya tani 20 za taka za kielektroniki kwa usalama, kurekebisha vifaa 1,300 na kutoa mafunzo kwa vijana 300 kuhusu ukarabati, urejeshaji wa vifaa na utunzaji salama wa taka hizo.

Mradi huo pia uliripoti kuanzishwa kwa nafasi 50 za ajira za kijani, huku asilimia 70 ya vifaa vilivyorejeshwa katika matumizi vikielekezwa kwenye biashara ndogo zinazoongozwa na wanawake.

Takwimu hizo zinaonyesha uwezekano wa kuunganisha taka za kielektroniki na uchumi wa matumizi mapya ya rasilimali. Hata hivyo, hazimaanishi kuwa kila kifaa au kila eneo nchini linaweza kutoa matokeo kama hayo.

Fursa hiyo inaanzia kwenye shughuli zinazoweza kufanyika kwa viwango tofauti, kuanzia ukusanyaji wa vifaa kutoka kwa kaya, taasisi na biashara, hadi utenganishaji wa vifaa vinavyoweza kutengenezwa, ukarabati wa simu na kompyuta na uelekezaji wa sehemu zinazohitaji uchakataji maalumu.

Ukarabati Unaweza Kuwa Mwanzo wa Biashara

Kwa kijana mwenye ujuzi wa ufundi wa vifaa vya kielektroniki, kifaa kilichoharibika si lazima kiwe taka mara moja. Kompyuta inayohitaji kubadilishiwa diski, betri au sehemu nyingine inaweza kurejeshwa katika matumizi baada ya kufanyiwa tathmini na matengenezo yanayofaa.

Baadhi ya simu zinazoharibika pia zinaweza kurekebishwa, huku nyingine zikitoa vipuri vinavyoweza kusaidia kutengeneza vifaa vingine.

Lakini biashara hii haiwezi kujengwa kwa dhana kwamba kila kifaa kilichotupwa kina thamani ya kibiashara. Mfanyabiashara anahitaji kutambua gharama ya matengenezo, upatikanaji na ubora wa vipuri pamoja na mahitaji ya soko kabla ya kuwekeza fedha.

Soko la vifaa vilivyotumika linahitaji pia uaminifu. Mnunuzi anapaswa kuelezwa hali halisi ya kifaa, kasoro zilizobaki, muda wa matumizi ya betri na masharti ya dhamana pale inapowezekana.

Kwa vifaa vinavyohifadhi taarifa, usalama wa data ni sehemu nyingine ya huduma hiyo. Taarifa binafsi zinapaswa kufutwa kwa usalama kabla kifaa hakijauzwa au kukabidhiwa kwa mtu mwingine.

Hivyo, thamani ya biashara inaweza isiishie kwenye kuuza kifaa. Mafundi na biashara ndogo wanaweza kutoa huduma za uchunguzi, ukarabati, usafishaji wa taarifa na matengenezo baada ya mauzo.

Fursa Haina Maana Bila Mfumo wa Usalama

Pamoja na fursa hizo, taka za kielektroniki zinaweza kuwa na madhara kwa afya na mazingira zinapotupwa au kushughulikiwa bila tahadhari.

Mamlaka ya Mawasiliano Tanzania (TCRA) inaeleza kuwa matumizi yanayoongezeka ya vifaa vya mawasiliano yanaongeza kiasi cha vifaa vinavyofikia mwisho wa matumizi. Vipengele vilivyomo kwenye baadhi ya vifaa vinaweza kuathiri afya ya binadamu na mazingira vinaposhughulikiwa isivyo salama.

TCRA inaendesha utaratibu wa eco-levy unaohusisha vifaa vya mawasiliano vinavyoingizwa nchini, ili kuchangia katika maandalizi ya usimamizi wa vifaa hivyo vinapofikia mwisho wa matumizi yake.

Kanuni za usimamizi wa taka za kielektroniki zinahusu shughuli mbalimbali, zikiwemo ukusanyaji, ukarabati, urejeshaji wa vifaa katika matumizi, utenganishaji na utupaji.

Hii ina maana kwamba biashara ya taka za kielektroniki haiwezi kujengwa kwa kukusanya vifaa na kuvivunja bila kufuata taratibu zinazohusika.

Wafanyabiashara wanahitaji kutofautisha kifaa kinachoweza kurekebishwa, kipuri kinachoweza kutumika tena na taka inayohitaji kupelekwa kwa mshughulikiaji mwenye uwezo unaofaa.

Betri, kwa mfano, hazipaswi kutobolewa au kuchomwa kiholela, huku vifaa vyenye vipengele hatarishi visivyopaswa kuchomwa ili kupata metali.

Changamoto Ipo Kwenye Uwezo wa Usimamizi

Ripoti ya ukaguzi wa utendaji kuhusu usimamizi wa taka za kielektroniki nchini Tanzania, iliyochapishwa na Ofisi ya Taifa ya Ukaguzi, inaonyesha kuwa fursa ya kiuchumi haiwezi kutenganishwa na uwezo wa kitaalamu wa kusimamia sekta hiyo.

Kwa mujibu wa ripoti hiyo, katika mazingira yaliyokaguliwa, baadhi ya halmashauri na ofisi za usimamizi wa mazingira zilikuwa zimezipa taka za kielektroniki kipaumbele kidogo zikilinganishwa na aina nyingine za taka.

Ripoti pia ilieleza kuwa katika Baraza la Taifa la Hifadhi na Usimamizi wa Mazingira (NEMC), kati ya watumishi watano waliokuwa wamepewa majukumu yanayohusiana na taka hizo, wawili tu walikuwa na mafunzo rasmi kuhusu usimamizi wake.

Hali hiyo inaonyesha kuwa kuanzisha fursa za biashara pekee hakutoshi. Sekta inahitaji pia watu wenye ujuzi, vifaa vinavyofaa na mifumo ya usimamizi inayolingana na hatari zinazoweza kutokana na taka hizo.

Ikiwa vifaa vilivyokusanywa vitaishia katika maeneo yasiyo salama au vipengele vyake vikashughulikiwa na watu wasio na mafunzo, fursa ya biashara inaweza kugeuka kuwa tatizo la afya na mazingira.

Vijana Wanaweza Kuanza kwa Hatua Ndogo

Kwa kijana anayetaka kuingia katika sekta hii, si lazima aanze kwa kukusanya kila aina ya kifaa.

Anaweza kuanza kwa huduma moja yenye mahitaji, kama matengenezo ya simu, kompyuta, vifaa vya sauti au uchunguzi wa hitilafu, kulingana na mafunzo na uwezo alionao.

Njia nyingine ni kuanzisha huduma ya kupokea vifaa vilivyoharibika kutoka kwa kaya au ofisi, kuvifanyia tathmini na kuviunganisha na mafundi au vituo vinavyoweza kuvishughulikia.

Hatua hizo zinahitaji utafiti wa soko, makadirio ya gharama na uelewa wa kanuni husika. Lengo linapaswa kuwa kujenga biashara inayoweza kuendelea, badala ya kudhani kwamba kila kifaa kilichotupwa kinaweza kuleta faida.

Taasisi za mafunzo ya ufundi na vyuo vinaweza kuwa sehemu muhimu ya mnyororo huo kwa kutoa ujuzi wa kutambua hitilafu, kufanya matengenezo salama, kuhifadhi taarifa za wateja na kutambua vifaa vinavyopaswa kupelekwa kwa wataalamu wa uchakataji.

Wanawake Wanaweza Kunufaika Katika Mnyororo wa Thamani

Takwimu za E-TAP kuhusu kuelekeza asilimia 70 ya vifaa vilivyorejeshwa katika matumizi kwenye biashara ndogo zinazoongozwa na wanawake zinaonyesha eneo jingine la fursa.

Kompyuta au simu iliyokarabatiwa inaweza kuwa nyenzo ya kufanya biashara, kuhifadhi kumbukumbu, kuwasiliana na wateja au kupata huduma za mtandaoni.

Hata hivyo, vifaa hivyo vinahitaji kuwa na ubora unaokubalika. Vifaa vinavyotolewa bila kuhakikisha vinafanya kazi kwa kiwango kinachohitajika vinaweza kuongeza gharama kwa mtumiaji badala ya kumsaidia.

Kwa hiyo, biashara zinazohusika na vifaa vilivyotumika zinahitaji kuweka utaratibu wa majaribio kabla ya mauzo, kutoa taarifa sahihi kuhusu hali ya kifaa na kuhakikisha mnunuzi anajua mahali pa kupata huduma ya matengenezo.

Kinachohitajika ni Mnyororo Unaofanya Kazi

Ili taka za kielektroniki ziwe chanzo endelevu cha biashara na ajira, kunahitajika mfumo unaoeleweka kuanzia kifaa kinapokabidhiwa hadi kinaporekebishwa, kurejeshwa sokoni au kupelekwa kwenye uchakataji unaofaa.

Vituo vya ukusanyaji vinahitaji kuwa na maelekezo yanayoeleweka kwa wananchi kuhusu vifaa vinavyopokelewa na namna ya kuvikabidhi.

Mafundi na wajasiriamali wanahitaji mafunzo kuhusu vifaa vinavyoweza kurekebishwa kwa usalama, huku taasisi husika zikitoa mwongozo kuhusu taka ambazo haziwezi kushughulikiwa na biashara ndogo.

Usalama wa taarifa pia unapaswa kuwa sehemu ya mfumo huo. Simu na kompyuta zinaweza kuwa na taarifa binafsi ambazo, zisipofutwa kwa usalama, zinaweza kumuweka mmiliki katika hatari ya kupoteza faragha.

Kwa upande wa uwekezaji, ukusanyaji wa vifaa kwa kiwango kikubwa, ukarabati, utenganishaji na uchakataji vinaweza kuhitaji mitaji, vifaa maalumu na ushirikiano kati ya sekta binafsi na taasisi za umma.

Kutoka Taka Hadi Thamani Mpya

Tanzania inapoongeza matumizi ya teknolojia, vifaa vinavyofikia mwisho wa matumizi vinazidi kuwa sehemu ya mjadala mpana unaohusu uchumi, mazingira, ujuzi na ajira.

Mfano wa E-TAP unaonyesha kuwa ukusanyaji salama, ukarabati na urejeshaji wa vifaa katika matumizi unaweza kuunganishwa na mafunzo ya vijana na biashara ndogo. Wakati huo huo, taarifa za TCRA na ripoti ya ukaguzi zinaonyesha umuhimu wa kuwa na kanuni, uwezo wa kitaalamu na mifumo salama ya usimamizi.

Hatua inayofuata ni kuimarisha uhusiano kati ya watumiaji wa vifaa, mafundi, taasisi za mafunzo, kampuni, vituo vya ukusanyaji na wasimamizi wa mazingira.

Simu iliyoharibika si lazima iwe mwisho wa thamani yake. Lakini pia si kila kifaa kinaweza kurekebishwa au kuchakatwa kwa usalama na mtu yeyote.

Kwa kuweka ujuzi, uaminifu na taratibu sahihi katikati ya biashara hii, taka za kielektroniki zinaweza kuanza kuonekana si kama mzigo wa mazingira pekee, bali pia kama sehemu ya uchumi wa matumizi mapya ya rasilimali na chanzo cha fursa za biashara na ajira nchini Tanzania.