Kusini Kwetu

Na Pilastus Nyaulingo

Mtoto wa kiume anapokua, mara nyingi huanza kufundishwa mapema kwamba siku moja atakuwa mwanaume wa familia. Anaambiwa anatakiwa kuwa jasiri, kufanya kazi, kujitegemea na kuhakikisha familia yake haikosi mahitaji muhimu.

Lakini katika dunia inayobadilika, swali linabaki: Je, hayo ndiyo maandalizi yote anayohitaji mtoto wa kiume kabla hajawa mume na baba?

Kuwa mwanaume si suala la kuwa na uwezo wa kupata fedha pekee. Ni pia kujua namna ya kuwasiliana, kuheshimu mwenza, kutunza familia, kufanya maamuzi, kushirikiana katika majukumu ya nyumbani na kuwa baba anayehusika katika malezi ya watoto wake.

Kwa hiyo, malezi ya mtoto wa kiume yanahitaji kwenda zaidi ya maandalizi ya kupata kipato. Yanapaswa pia kumwandaa kwa maisha ya familia, mahusiano na jamii kwa ujumla.

MWANAUME ANAPOFUNDISHWA KUWA MTOA MAHITAJI

Katika jamii nyingi, moja ya alama zinazotumika kumpima mwanaume ni uwezo wake wa kuitunza familia.

Utafiti wa Hali ya Ubaba Tanzania uliofanywa mwaka 2021 uliangalia ushiriki wa wanaume katika malezi na uangalizi wa watoto, haki za watoto, usawa wa kijinsia na kuzuia ukatili wa kijinsia.

Utafiti huo ulifanyika katika mikoa tisa ya Tanzania Bara na ulihusisha washiriki 63, wakiwemo wazazi 52, maafisa watano wa Serikali na wawakilishi sita wa mashirika yasiyo ya kiserikali.

Utafiti huo unaonyesha umuhimu ambao jamii inaupa wajibu wa mwanaume kama mtoa mahitaji ya familia. Hata hivyo, suala la ubaba haliishii kwenye uwezo wa kifedha.

Mwanaume anaweza kuwa mtoa mahitaji na bado akawa baba ambaye hayupo makini katika maisha ya watoto wake.

Hapo ndipo tunapopaswa kujiuliza: Je, kutoa mahitaji ndiyo kipimo pekee cha kuwa mume au baba bora?

MUME SI MFUKO WA FEDHA PEKEE

Kutoa mahitaji ya familia ni jukumu muhimu. Chakula, mavazi, makazi, elimu na mahitaji mengine ni sehemu ya msingi wa ustawi wa familia.

Lakini familia inahitaji zaidi ya mahitaji ya kimwili.

Mume anahitaji pia kujua namna ya kuwasiliana na mwenza wake, kusikiliza, kufanya maamuzi kwa ushirikiano na kushiriki katika malezi ya watoto. Baba naye anahitaji kuwa sehemu ya maisha ya watoto wake, si kwa kutoa fedha pekee, bali pia kwa kutoa muda, miongozo na uwepo wake kihisia.

Hii haimaanishi kwamba kila jukumu la familia lazima ligawanywe kwa asilimia 50 kwa 50 kila siku. Familia zina mazingira tofauti, kipato tofauti na majukumu tofauti.

Kinachohitajika ni mtoto wa kiume kukua akielewa kwamba familia ni ushirikiano. Anaweza kuwa mtoa mahitaji, lakini pia anapaswa kujua namna ya kumtunza mtoto, kusaidia kazi za nyumbani, kusikiliza mwenza wake na kushiriki katika maamuzi ya familia.

Kwa mtazamo huo, ndoa si nafasi ya mtu mmoja kubeba kila jukumu huku mwingine akingoja kuhudumiwa. Ni uhusiano unaohitaji ushirikiano, mawasiliano na uwajibikaji kutoka kwa pande zote.

FILIMON NKUNGU: “HATUWEZI KUZUNGUMZIA USAWA BILA KUWAHUSISHA WANAUME”

Mfano wa umuhimu wa kuwashirikisha wanaume katika mabadiliko ya kijamii unaonekana katika kazi ya Filimon Nkungu, mkulima na kiongozi wa jamii kutoka Kijiji cha Samaka, Mkoa wa Singida.

Katika taarifa kuhusu kazi yake kama mtetezi wa usawa wa kijinsia anayeshirikisha wanaume, Nkungu anasisitiza kwamba haiwezekani kuzungumzia usawa wa kijinsia au uwezeshaji wa wanawake bila kuwahusisha wanaume.

Katika tafsiri ya Kiswahili ya kauli yake, anasema:

“Hatuwezi kuzungumzia usawa wa kijinsia au uwezeshaji wa wanawake bila kuwahusisha wanaume. Tuna nafasi muhimu ya kutekeleza.”

Kauli hiyo inaweka jukumu la mwanaume katika mtazamo mpana zaidi.

Kwa mtoto wa kiume anayekua, ujumbe unaweza kuwa kwamba suala la uanaume si kuwa na mamlaka pekee ndani ya familia, bali pia kuwa sehemu ya kujenga mazingira ambayo kila mmoja anapata nafasi ya kushiriki na kufanikiwa.

Nkungu pia anaeleza kwamba mabadiliko ya mitazamo hayaji mara moja. Katika tafsiri ya Kiswahili ya kauli yake, anasema:

“Mabadiliko hayatokei katika mkutano mmoja; hutokea polepole, familia moja baada ya nyingine.”

Hivyo, ikiwa tunataka kuwa na wanaume wanaoelewa ushirikiano katika familia za baadaye, mabadiliko hayo yanaweza kuanza wakati mtoto bado analelewa.

MTOTO WA KIUME ANAJIFUNZA UANAUME KUTOKA KWA ANACHOKIONA

Mtoto hujifunza kuhusu nafasi yake katika familia si kupitia maneno pekee, bali pia kupitia kile anachokiona nyumbani na katika mazingira yanayomzunguka.

Anapokua akiona baba akifanya kazi za kutafuta kipato huku mama akifanya karibu majukumu yote ya nyumbani, anaweza kujenga picha kwamba kazi za nyumbani ni jukumu la mwanamke pekee.

Ndiyo maana mtoto wa kiume anaweza kufundishwa kupika, kufua, kusafisha, kutunza mdogo wake na kufanya majukumu mengine ya kawaida ya nyumbani.

Hii haipunguzi thamani yake kama mwanaume.

Badala yake, inamfundisha kujitegemea na kumwandaa kuwa mtu anayeweza kushirikiana na wengine.

Utafiti wa Hali ya Ubaba Tanzania uliangazia pia ushiriki wa wanaume katika malezi, haki za watoto, usawa wa kijinsia na kuzuia ukatili wa kijinsia.

Kwa kuwa utafiti huo ulikuwa wa kimaelezo na ulihusisha washiriki 63 katika mikoa tisa ya Tanzania Bara, matokeo yake yanapaswa kutumiwa kuelewa mitazamo na uzoefu wa washiriki, badala ya kuyachukulia kama uwakilishi wa takwimu za wanaume wote nchini.

Hilo ni muhimu katika kuzungumzia malezi ya wavulana: tunahitaji ushahidi, lakini pia tunahitaji kuangalia mazingira halisi ambayo watoto wanakulia.

WANAUME HAWAPASWI KUFUNDISHWA KWAMBA HISIA NI UDHAIFU

Kuna upande mwingine wa malezi ya mtoto wa kiume ambao mara nyingi haupewi nafasi kubwa: hisia.

Mtoto wa kiume anaweza kukua akisikia kauli kama “wanaume hawalii”, “kuwa mwanaume” au “usioneshe udhaifu”.

Kauli hizi zinaweza kuwa na nia ya kumfundisha mtoto kuwa jasiri. Lakini mtoto anahitaji pia kujua namna ya kutambua na kueleza hisia zake.

Huzuni, hofu, kukatishwa tamaa na msongo wa mawazo ni sehemu ya maisha ya binadamu.

Kumfundisha mtoto wa kiume kuzungumza kuhusu hisia zake hakumaanishi kumfanya awe dhaifu. Kunampa uwezo wa kuelewa anachopitia, kuwasiliana vizuri na kutafuta msaada inapohitajika.

Uwezo huo unaweza kuwa muhimu sana anapokuwa mume, baba na mwanajamii.

BABA WA KESHO ANAPASWA KUJIFUNZA KUWA MZAZI, SI MTOA MAHITAJI TU

Kuwa baba kunahitaji zaidi ya kulipa gharama za familia.

Ni kushiriki katika maisha ya mtoto, kujua anachopitia, kufuatilia maendeleo yake, kumsaidia anapokabili changamoto na kuwa sehemu ya malezi yake.

Hapa ndipo tunapokutana na changamoto ya matarajio makubwa ya mwanaume kuwa mtoa mahitaji.

Mwanaume anayehisi kwamba thamani yake yote kama baba inategemea kiasi cha fedha anacholeta nyumbani anaweza kujikuta akitumia muda mwingi katika shughuli za kutafuta kipato.

Kwa upande mwingine, mtoto anahitaji pia muda na uwepo wa mzazi.

Kwa hiyo, tunapomfundisha mtoto wa kiume kwamba mwanaume lazima awe mtoa mahitaji, tunapaswa pia kumfundisha kwamba kuwa baba kunahitaji uwepo, muda na ushiriki katika malezi.

KUMFUNDISHA MTOTO WA KIUME KUJITEGEMEA

Kabla ya mtoto wa kiume kuwa mume, anapaswa kwanza kujifunza kuwa mtu anayejitegemea.

Afundishwe kupika, kufua, kusafisha mazingira yake, kupanga muda, kutunza fedha na kutatua matatizo ya kila siku.

Ujuzi huu wakati mwingine huonekana kama mambo madogo.

Lakini kijana anayejua kujitunza anapoingia kwenye ndoa haingii akimsubiri mwenza wake amfanyie kila kitu.

Anaingia akiwa tayari kushirikiana.

Na zaidi ya yote, anakuwa amejifunza kwamba kujitegemea si jukumu la jinsia moja. Ni ujuzi wa maisha.

MAANDALIZI YA NDOA HAYANZII SIKU YA HARUSI

Mara nyingi maandalizi ya ndoa huanza wakati kijana tayari ameamua kuoa.

Lakini maandalizi muhimu zaidi yanaweza kuanza miaka mingi kabla.

Yanajengwa kupitia namna mtoto anavyolelewa, elimu anayopata, mifano anayoiona nyumbani na namna anavyofundishwa kuhusu heshima, uwajibikaji na mahusiano.

Kijana anayekulia katika mazingira yanayomfundisha kuheshimu watu wengine, kusikiliza, kushirikiana na kuwajibika ataingia kwenye utu uzima akiwa na msingi muhimu wa kujenga mahusiano yenye afya.

Hivyo, maandalizi ya kuwa mume hayapaswi kuwa somo la siku moja. Ni mchakato unaoanza utotoni.

NI AINA GANI YA MWANAUME JAMII INAKUSUDIA KUMJENGA?

Swali hili linaweza kuonekana rahisi, lakini lina uzito mkubwa.

Tunapomlea mtoto wa kiume, tunapaswa kujiuliza tunataka awe mtu wa aina gani baada ya miaka 20 au 30.

Je, tunataka awe mwanaume anayejua kutafuta fedha pekee?

Au tunataka awe mwanaume anayejua kufanya kazi, kusimamia fedha, kuheshimu mwenza wake, kulea watoto wake, kushiriki katika familia na kuwajibika kwa jamii?

Kazi ya Filimon Nkungu inaonyesha umuhimu wa kuwashirikisha wanaume katika mabadiliko ya mitazamo kuhusu usawa wa kijinsia na mahusiano ndani ya familia.

Katika tafsiri ya Kiswahili ya kauli yake, Nkungu anasema:

“Ukweli ni kwamba wanaume wanaposimama pamoja na wanawake, maendeleo huwa hayazuiliki.”

Ujumbe huo unaweza kutumika pia katika malezi ya wavulana: si kuwaandaa kupambana na wanawake wanapokuwa watu wazima, bali kuwaandaa kushirikiana nao katika familia na jamii.

MWANAUME WA KESHO ANAANZA KUJENGWA LEO

Mtoto wa kiume wa leo ndiye kijana, baba na mume wa kesho.

Ndiyo maana malezi yake hayawezi kuishia kwenye kumfundisha kuwa na nguvu, kupata fedha au kutatua matatizo kwa kutumia mamlaka.

Anahitaji pia kufundishwa namna ya kujenga mahusiano yenye heshima, kushirikiana, kuwasiliana na kuwa sehemu ya familia yake.

Kumwandaa mtoto wa kiume kwa maisha ya baadaye si kumwambia tu kwamba siku moja atakuwa “kichwa cha familia”.

Ni kumfundisha kwamba uongozi wa familia unahitaji hekima, uwajibikaji, heshima, uvumilivu na uwezo wa kusikiliza wengine.

Kwa sababu mwanaume bora wa kesho haanzi kujengwa siku anapooa.

Anaanza kujengwa akiwa mtoto.