Kusini Kwetu

Na Pilastus Nyaulingo

Simu iliyovunjika, kompyuta iliyopitwa na wakati au televisheni iliyokaa kwa miaka kadhaa bila kutumika inaweza kuonekana kama kifaa kisicho na thamani tena. Lakini katika uchumi unaotegemea teknolojia kwa kasi inayoongezeka, vifaa hivyo vinaweza kuwa chanzo cha biashara, ujuzi na ajira kupitia ukarabati, matumizi mapya, ukusanyaji na uchakataji.

Kwa Tanzania, ambako simu na vifaa vya mawasiliano ni sehemu ya shughuli za kila siku za wananchi na biashara, changamoto ya taka za kielektroniki haiishii kwenye namna ya kuviondoa vifaa vilivyochakaa. Swali kubwa ni namna ya kugeuza sehemu ya vifaa hivyo kuwa rasilimali inayoweza kuleta kipato huku ikilinda afya na mazingira.

Baadhi ya vifaa vinaweza kurekebishwa na kutumiwa tena, vingine vinaweza kutenganishwa ili kupata vipuri, huku vile visivyoweza kurejeshwa katika matumizi vikihitaji kushughulikiwa kwa njia salama. Hivyo, mnyororo unaounganisha ukusanyaji, uchunguzi, ukarabati, matumizi mapya na uchakataji unaweza kufungua nafasi kwa mafundi, wafanyabiashara wadogo, wakusanyaji na kampuni za uchakataji.

Taka Zinazoweza Kuwa Rasilimali

Mfano wa fursa hiyo unaonekana katika E-Waste Tanzania Project (E-TAP), ambao ulianza mwaka 2023 na unatekelezwa Dar es Salaam, Arusha na Kilimanjaro.

Kwa mujibu wa taarifa ya mradi huo iliyowasilishwa katika jukwaa la Shirika la Umoja wa Mataifa la Mawasiliano ya Simu na Teknolojia ya Habari (ITU) kwa ajili ya tuzo za WSIS za mwaka 2026, awamu yake ya awali ilikusanya tani 20 za taka za kielektroniki kwa usalama, kurekebisha vifaa 1,300 na kutoa mafunzo kwa vijana 300 kuhusu ukarabati, urejeshaji wa vifaa na utunzaji salama wa taka hizo.

Mradi huo pia uliripoti kuanzishwa kwa nafasi 50 za ajira za kijani, huku asilimia 70 ya vifaa vilivyorejeshwa katika matumizi vikielekezwa kwenye biashara ndogo zinazoongozwa na wanawake.

Takwimu hizo zinaonyesha uwezekano wa kuunganisha taka za kielektroniki na uchumi wa matumizi mapya ya rasilimali. Hata hivyo, hazimaanishi kuwa kila kifaa au kila eneo nchini linaweza kutoa matokeo kama hayo.

Fursa hiyo inaanzia kwenye shughuli zinazoweza kufanyika kwa viwango tofauti, kuanzia ukusanyaji wa vifaa kutoka kwa kaya, taasisi na biashara, hadi utenganishaji wa vifaa vinavyoweza kutengenezwa, ukarabati wa simu na kompyuta na uelekezaji wa sehemu zinazohitaji uchakataji maalumu.

Ukarabati Unaweza Kuwa Mwanzo wa Biashara

Kwa kijana mwenye ujuzi wa ufundi wa vifaa vya kielektroniki, kifaa kilichoharibika si lazima kiwe taka mara moja. Kompyuta inayohitaji kubadilishiwa diski, betri au sehemu nyingine inaweza kurejeshwa katika matumizi baada ya kufanyiwa tathmini na matengenezo yanayofaa.

Baadhi ya simu zinazoharibika pia zinaweza kurekebishwa, huku nyingine zikitoa vipuri vinavyoweza kusaidia kutengeneza vifaa vingine.

Lakini biashara hii haiwezi kujengwa kwa dhana kwamba kila kifaa kilichotupwa kina thamani ya kibiashara. Mfanyabiashara anahitaji kutambua gharama ya matengenezo, upatikanaji na ubora wa vipuri pamoja na mahitaji ya soko kabla ya kuwekeza fedha.

Soko la vifaa vilivyotumika linahitaji pia uaminifu. Mnunuzi anapaswa kuelezwa hali halisi ya kifaa, kasoro zilizobaki, muda wa matumizi ya betri na masharti ya dhamana pale inapowezekana.

Kwa vifaa vinavyohifadhi taarifa, usalama wa data ni sehemu nyingine ya huduma hiyo. Taarifa binafsi zinapaswa kufutwa kwa usalama kabla kifaa hakijauzwa au kukabidhiwa kwa mtu mwingine.

Hivyo, thamani ya biashara inaweza isiishie kwenye kuuza kifaa. Mafundi na biashara ndogo wanaweza kutoa huduma za uchunguzi, ukarabati, usafishaji wa taarifa na matengenezo baada ya mauzo.

Fursa Haina Maana Bila Mfumo wa Usalama

Pamoja na fursa hizo, taka za kielektroniki zinaweza kuwa na madhara kwa afya na mazingira zinapotupwa au kushughulikiwa bila tahadhari.

Mamlaka ya Mawasiliano Tanzania (TCRA) inaeleza kuwa matumizi yanayoongezeka ya vifaa vya mawasiliano yanaongeza kiasi cha vifaa vinavyofikia mwisho wa matumizi. Vipengele vilivyomo kwenye baadhi ya vifaa vinaweza kuathiri afya ya binadamu na mazingira vinaposhughulikiwa isivyo salama.

TCRA inaendesha utaratibu wa eco-levy unaohusisha vifaa vya mawasiliano vinavyoingizwa nchini, ili kuchangia katika maandalizi ya usimamizi wa vifaa hivyo vinapofikia mwisho wa matumizi yake.

Kanuni za usimamizi wa taka za kielektroniki zinahusu shughuli mbalimbali, zikiwemo ukusanyaji, ukarabati, urejeshaji wa vifaa katika matumizi, utenganishaji na utupaji.

Hii ina maana kwamba biashara ya taka za kielektroniki haiwezi kujengwa kwa kukusanya vifaa na kuvivunja bila kufuata taratibu zinazohusika.

Wafanyabiashara wanahitaji kutofautisha kifaa kinachoweza kurekebishwa, kipuri kinachoweza kutumika tena na taka inayohitaji kupelekwa kwa mshughulikiaji mwenye uwezo unaofaa.

Betri, kwa mfano, hazipaswi kutobolewa au kuchomwa kiholela, huku vifaa vyenye vipengele hatarishi visivyopaswa kuchomwa ili kupata metali.

Changamoto Ipo Kwenye Uwezo wa Usimamizi

Ripoti ya ukaguzi wa utendaji kuhusu usimamizi wa taka za kielektroniki nchini Tanzania, iliyochapishwa na Ofisi ya Taifa ya Ukaguzi, inaonyesha kuwa fursa ya kiuchumi haiwezi kutenganishwa na uwezo wa kitaalamu wa kusimamia sekta hiyo.

Kwa mujibu wa ripoti hiyo, katika mazingira yaliyokaguliwa, baadhi ya halmashauri na ofisi za usimamizi wa mazingira zilikuwa zimezipa taka za kielektroniki kipaumbele kidogo zikilinganishwa na aina nyingine za taka.

Ripoti pia ilieleza kuwa katika Baraza la Taifa la Hifadhi na Usimamizi wa Mazingira (NEMC), kati ya watumishi watano waliokuwa wamepewa majukumu yanayohusiana na taka hizo, wawili tu walikuwa na mafunzo rasmi kuhusu usimamizi wake.

Hali hiyo inaonyesha kuwa kuanzisha fursa za biashara pekee hakutoshi. Sekta inahitaji pia watu wenye ujuzi, vifaa vinavyofaa na mifumo ya usimamizi inayolingana na hatari zinazoweza kutokana na taka hizo.

Ikiwa vifaa vilivyokusanywa vitaishia katika maeneo yasiyo salama au vipengele vyake vikashughulikiwa na watu wasio na mafunzo, fursa ya biashara inaweza kugeuka kuwa tatizo la afya na mazingira.

Vijana Wanaweza Kuanza kwa Hatua Ndogo

Kwa kijana anayetaka kuingia katika sekta hii, si lazima aanze kwa kukusanya kila aina ya kifaa.

Anaweza kuanza kwa huduma moja yenye mahitaji, kama matengenezo ya simu, kompyuta, vifaa vya sauti au uchunguzi wa hitilafu, kulingana na mafunzo na uwezo alionao.

Njia nyingine ni kuanzisha huduma ya kupokea vifaa vilivyoharibika kutoka kwa kaya au ofisi, kuvifanyia tathmini na kuviunganisha na mafundi au vituo vinavyoweza kuvishughulikia.

Hatua hizo zinahitaji utafiti wa soko, makadirio ya gharama na uelewa wa kanuni husika. Lengo linapaswa kuwa kujenga biashara inayoweza kuendelea, badala ya kudhani kwamba kila kifaa kilichotupwa kinaweza kuleta faida.

Taasisi za mafunzo ya ufundi na vyuo vinaweza kuwa sehemu muhimu ya mnyororo huo kwa kutoa ujuzi wa kutambua hitilafu, kufanya matengenezo salama, kuhifadhi taarifa za wateja na kutambua vifaa vinavyopaswa kupelekwa kwa wataalamu wa uchakataji.

Wanawake Wanaweza Kunufaika Katika Mnyororo wa Thamani

Takwimu za E-TAP kuhusu kuelekeza asilimia 70 ya vifaa vilivyorejeshwa katika matumizi kwenye biashara ndogo zinazoongozwa na wanawake zinaonyesha eneo jingine la fursa.

Kompyuta au simu iliyokarabatiwa inaweza kuwa nyenzo ya kufanya biashara, kuhifadhi kumbukumbu, kuwasiliana na wateja au kupata huduma za mtandaoni.

Hata hivyo, vifaa hivyo vinahitaji kuwa na ubora unaokubalika. Vifaa vinavyotolewa bila kuhakikisha vinafanya kazi kwa kiwango kinachohitajika vinaweza kuongeza gharama kwa mtumiaji badala ya kumsaidia.

Kwa hiyo, biashara zinazohusika na vifaa vilivyotumika zinahitaji kuweka utaratibu wa majaribio kabla ya mauzo, kutoa taarifa sahihi kuhusu hali ya kifaa na kuhakikisha mnunuzi anajua mahali pa kupata huduma ya matengenezo.

Kinachohitajika ni Mnyororo Unaofanya Kazi

Ili taka za kielektroniki ziwe chanzo endelevu cha biashara na ajira, kunahitajika mfumo unaoeleweka kuanzia kifaa kinapokabidhiwa hadi kinaporekebishwa, kurejeshwa sokoni au kupelekwa kwenye uchakataji unaofaa.

Vituo vya ukusanyaji vinahitaji kuwa na maelekezo yanayoeleweka kwa wananchi kuhusu vifaa vinavyopokelewa na namna ya kuvikabidhi.

Mafundi na wajasiriamali wanahitaji mafunzo kuhusu vifaa vinavyoweza kurekebishwa kwa usalama, huku taasisi husika zikitoa mwongozo kuhusu taka ambazo haziwezi kushughulikiwa na biashara ndogo.

Usalama wa taarifa pia unapaswa kuwa sehemu ya mfumo huo. Simu na kompyuta zinaweza kuwa na taarifa binafsi ambazo, zisipofutwa kwa usalama, zinaweza kumuweka mmiliki katika hatari ya kupoteza faragha.

Kwa upande wa uwekezaji, ukusanyaji wa vifaa kwa kiwango kikubwa, ukarabati, utenganishaji na uchakataji vinaweza kuhitaji mitaji, vifaa maalumu na ushirikiano kati ya sekta binafsi na taasisi za umma.

Kutoka Taka Hadi Thamani Mpya

Tanzania inapoongeza matumizi ya teknolojia, vifaa vinavyofikia mwisho wa matumizi vinazidi kuwa sehemu ya mjadala mpana unaohusu uchumi, mazingira, ujuzi na ajira.

Mfano wa E-TAP unaonyesha kuwa ukusanyaji salama, ukarabati na urejeshaji wa vifaa katika matumizi unaweza kuunganishwa na mafunzo ya vijana na biashara ndogo. Wakati huo huo, taarifa za TCRA na ripoti ya ukaguzi zinaonyesha umuhimu wa kuwa na kanuni, uwezo wa kitaalamu na mifumo salama ya usimamizi.

Hatua inayofuata ni kuimarisha uhusiano kati ya watumiaji wa vifaa, mafundi, taasisi za mafunzo, kampuni, vituo vya ukusanyaji na wasimamizi wa mazingira.

Simu iliyoharibika si lazima iwe mwisho wa thamani yake. Lakini pia si kila kifaa kinaweza kurekebishwa au kuchakatwa kwa usalama na mtu yeyote.

Kwa kuweka ujuzi, uaminifu na taratibu sahihi katikati ya biashara hii, taka za kielektroniki zinaweza kuanza kuonekana si kama mzigo wa mazingira pekee, bali pia kama sehemu ya uchumi wa matumizi mapya ya rasilimali na chanzo cha fursa za biashara na ajira nchini Tanzania.

Na Furahisha Nundu

Waziri Mkuu wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Dkt. Mwigulu Nchemba, leo Jumapili, Oktoba 4, 2026, amesimikwa rasmi kuwa Kanoni Mlei wa Kanisa Anglikana Tanzania katika ibada iliyofanyika katika Kanisa Kuu la Anglikana la Kristo Mfalme, Chanika, Dayosisi ya Handeni, mkoani Tanga.

Tukio hilo limefanyika katika ibada ya Misa Takatifu ya kuwekwa wakfu kwa Kasisi Canon Charles Mika Lundu kuwa Askofu wa Dayosisi ya Handeni, ambapo Dkt. Mwigulu alishiriki ibada hiyo kwa niaba ya Rais Dkt. Samia Suluhu Hassan.

Dkt. Mwigulu alitunukiwa cheo cha Kanoni Mlei na Kanisa Anglikana Tanzania chini ya uongozi wa Askofu Mkuu wa Kanisa hilo, Dkt. Maimbo Mndolwa, Juni 21, 2026, katika harambee ya kukamilisha mradi wa jengo la Kitega Uchumi cha Kanisa Anglikana Tanzania iliyofanyika katika Kanisa Kuu la Roho Mtakatifu, Jimbo la Dodoma.

Kanisa Anglikana Tanzania lilimtunuku Waziri Mkuu cheo hicho kwa kutambua mchango wake katika kuhamasisha na kufanikisha uchangishaji wa fedha kwa ajili ya miradi mbalimbali ya maendeleo na vitega uchumi vya Kanisa hilo, tangu alipokuwa akitumikia nyadhifa mbalimbali serikalini na katika jamii.

Kutunukiwa cheo hicho na kusimikwa rasmi leo katika ibada iliyoongozwa na Askofu Mkuu wa Kanisa Anglikana Tanzania, Dkt. Maimbo Mndolwa, kumemfanya Waziri Mkuu kuungana na viongozi wengine wa Serikali waliowahi kutunukiwa wadhifa huo.

Kwa mujibu wa taarifa hiyo, Dkt. Nchemba ni wa kwanza kutoka nje ya dhehebu la Anglikana kutunukiwa wadhifa wa Kanoni Mlei wa Kanisa hilo.

Viongozi wengine waliowahi kutunukiwa cheo cha Kanoni Mlei (Lay Canon) ni pamoja na Spika Mstaafu, Hayati Job Yustino Ndugai; Jaji Mkuu Mstaafu, Hayati Augustino Steven Lawrence Ramadhani; na Profesa Palamagamba John Kabudi, Waziri wa Nchi, Ofisi ya Waziri Mkuu (Sera, Bunge, Uratibu na Wenye Ulemavu).

Wengine ni Baraka Leonard, Katibu wa Bunge, pamoja na Gerald Mweli, Katibu Mkuu wa Wizara ya Kilimo.

Kwa mujibu wa taratibu za Kanisa Anglikana, Kanoni Mlei ni cheo cha heshima katika Kanisa hilo, ambacho miongoni mwa majukumu yake ni kutoa ushauri na kuwa mlezi wa uongozi wa juu wa Kanisa.

Na Grace Mwakalinga

Jeshi la Polisi Mkoa wa Pwani linawashikilia watu wawili kufuatia tukio la kuwashambulia wananchi sita katika Kitongoji cha Kiloweko, Kijiji cha Kwazoka, Kata ya Vigwaza.

Watuhumiwa hao, ambao ni wafugaji wa jamii ya Kimasai na majina yao yamehifadhiwa, wanadaiwa kuwa sehemu ya kundi lililowavamia baadhi ya wajumbe wa Chama cha Ushirika cha Umwagiliaji Ruvu (CHAURU) pamoja na Afisa Tarafa.

Kamanda wa Polisi Mkoa wa Pwani, Salim Morcase, amesema tukio hilo lilitokea wakati Afisa Tarafa na wajumbe wa CHAURU walipokuwa wakipita katika eneo hilo kuwapatia wafugaji notisi ya kuondoka katika eneo la shamba la chama hicho walilodaiwa kulivamia.

Kwa mujibu wa Kamanda Morcase, chanzo cha tukio hilo kinadaiwa kuwa ni baadhi ya wafugaji kupinga kupewa notisi ya kuondoka katika eneo hilo, wakidai kuwa wamekuwa wakiishi hapo kwa muda mrefu.

Amesema baada ya tukio hilo, Jeshi la Polisi lilifanya operesheni kwa kushirikiana na viongozi wa wafugaji pamoja na baadhi ya wananchi, ambapo lilifanikiwa kupata mwili wa bunduki na pikipiki yenye namba za usajili MC 136 CYK, vilivyochukuliwa siku ya tukio.

Vurugu katika shamba la CHAURU zimekuwa zikitokea mara kwa mara kutokana na mvutano kati ya wakulima na wafugaji. Wakulima wamekuwa wakiwatuhumu wafugaji kulisha mifugo yao katika eneo la shamba hilo la umwagiliaji na kusababisha uharibifu wa miundombinu.

Na Grace Mwakalinga

Jumla ya wanafunzi 1,591,064 wanatarajiwa kuanza kufanya Upimaji wa Kitaifa wa Darasa la Nne kesho, Oktoba 5, hadi Oktoba 6, 2026.

Kati yao, wavulana ni 764,284, sawa na asilimia 48, huku wasichana wakiwa 826,780, sawa na asilimia 51.9.

Katibu Mtendaji wa Baraza la Mitihani la Tanzania (NECTA), Profesa Said Mohamed, amesema upimaji huo ni muhimu katika kubaini kiwango cha wanafunzi katika kumudu stadi mbalimbali za msingi.

Amesema upimaji huo unalenga kubaini kiwango cha wanafunzi katika kusoma, kuandika, kutumia lugha ya Kiingereza, kuhesabu pamoja na umahiri katika masomo ya lazima, ikiwamo Kiswahili.

Wakati huo huo, jumla ya wanafunzi 1,827,367 wamesajiliwa kufanya Upimaji wa Kitaifa wa Darasa la Pili, utakaofanyika Oktoba 7 na 8, 2026.

Kati yao, wavulana ni 906,545, sawa na asilimia 49.6, huku wasichana wakiwa 920,822, sawa na asilimia 50.4.

Kwa upande wa Kidato cha Pili, wanafunzi 794,713 wameorodheshwa kufanya upimaji mwaka huu. Kati yao, wanafunzi 786,163 ni wa shule, huku watahiniwa 8,550 wakiwa wa kujitegemea.

Kati ya wanafunzi hao, 781,127 watafanya upimaji katika Mkondo wa Jumla, huku 5,036 wakifanya katika Mkondo wa Amali, ambao ulianza kutahiniwa mwaka 2025 kwa kuzingatia Sera ya Elimu na Mafunzo.

Aidha, wanafunzi 1,162 wenye mahitaji maalum wamesajiliwa kufanya upimaji huo. Kati yao, 939 wana uoni hafifu, 78 hawaoni, 56 wana uziwi, 13 wana ulemavu wa akili na 76 wana ulemavu wa viungo.

Upimaji wa Kitaifa wa Kidato cha Pili utafanyika kuanzia Oktoba 12 hadi 23, 2026.

Na Andrea Mlwafu

Karibu miaka 10 baada ya kuonekana kwa mara ya kwanza kwenye jukwaa kubwa la mashindano ya urembo Tanzania, jina la Jihan Dimack limeibuka tena katika mazingira ya kimataifa. Safari hii, anaiwakilisha Tanzania katika Miss Grand International 2026 nchini India.

Jihan si mgeni katika ulimwengu wa mashindano ya urembo. Alianza safari yake akiwa na umri wa miaka 17, aliposhiriki Miss Tanzania mwaka 2014 na kumaliza katika nafasi ya pili ya washindi watatu bora. Mwaka 2016 alishinda Miss Universe Tanzania na kuiwakilisha Tanzania katika Miss Universe iliyofanyika nchini Philippines mwaka 2017.

Sasa, akiwa na uzoefu wa takribani muongo mmoja tangu safari yake ya kwanza ya kimataifa, amerudi kupitia Miss Grand Tanzania 2026.

Kurudi kwake hakujaja kama mshiriki anayejifunza kwa mara ya kwanza namna ya kubeba bendera ya Tanzania kwenye jukwaa la kimataifa. Badala yake, anaingia katika mashindano hayo akiwa tayari na historia ya kukutana na presha, matarajio na mazingira ya mashindano ya kimataifa.

Hilo ndilo linalofanya safari yake ya mwaka huu kuwa tofauti na ile ya mwaka 2017.

Mwanzo wa Safari Ulioanza Akiwa na Miaka 17

Kwa mujibu wa wasifu wake rasmi wa Miss Grand International, Jihan alianza safari yake katika ulimwengu wa uanamitindo na mashindano ya urembo akiwa na miaka 17.

Anasema tangu akiwa mdogo watu walikuwa wakimwita “Miss Tanzania”, jambo alilolichukulia baadaye kama sehemu ya safari iliyompeleka kwenye mashindano ya urembo.

Mwaka 2014 alishiriki Miss Tanzania na kumaliza katika nafasi ya pili ya washindi watatu bora. Huo ukawa mwanzo muhimu katika kujenga jina lake ndani ya tasnia ya urembo Tanzania.

Miaka miwili baadaye, alipata nafasi nyingine kupitia Miss Universe Tanzania na safari hii akafanikiwa kushinda taji hilo.

Ushindi huo ulimpeleka kwenye hatua kubwa zaidi. Mwaka 2017 Jihan aliwakilisha Tanzania katika Miss Universe nchini Philippines, akipata nafasi ya kuonekana mbele ya washiriki kutoka mataifa mbalimbali.

Kwa mujibu wa wasifu wake rasmi, uzoefu huo ulimsaidia kuona dunia kwa mtazamo mpana zaidi na kuelewa jukumu la kubeba jina la nchi nje ya mipaka yake.

Karibu Miaka 10 Baadaye, Jina Larudi Tena

Baada ya safari yake ya Miss Universe, Jihan hakujitokeza tena haraka katika mashindano makubwa ya kitaifa.

Ndiyo maana kutawazwa kwake Miss Grand Tanzania 2026 kulikuwa kama kurudi kwa sura ambayo tayari ilikuwa imewahi kujenga historia katika tasnia hiyo.

Agosti 2026, Jihan, aliyekuwa akiwakilisha Mwanza, alishinda Miss Grand Tanzania na kupata nafasi ya kuiwakilisha Tanzania katika Miss Grand International.

Ushindi huo ulifanyika baada ya mchakato wa mashindano ulioanza Aprili kwa usaili katika maeneo mbalimbali nchini.

Kurudi kwake kuliongeza kitu ambacho mshiriki mpya hawezi kuwa nacho kwa urahisi: uzoefu wa moja kwa moja wa mashindano ya kimataifa. Jihan tayari anajua maana ya kusafiri nje ya nchi akiwa na utepe wa Tanzania, kukutana na washiriki kutoka tamaduni tofauti na kuwasiliana na hadhira ambayo haimjui kabla ya mashindano kuanza.

Hata hivyo, uzoefu huo hauondoi changamoto za safari mpya. Miss Grand International ina mfumo wake, washiriki wake na aina yake ya ushindani. Kwa hiyo, kurudi kwa Jihan hakumaanishi kuwa safari imekuwa rahisi; kunamaanisha tu kuwa anaingia katika ukurasa mpya akiwa na uzoefu wa ukurasa uliopita.

India Yawa Uwanja Mpya wa Jihan

Mwaka huu, Jihan yuko nchini India kuiwakilisha Tanzania katika Miss Grand International 2026.

Tovuti rasmi ya Miss Grand International inamtambulisha kama Jihan Mohin Dimachk, Miss Grand Tanzania 2026. Katika wasifu wake, anasema amekuwa akiishi Tanzania, Lebanon na Msumbiji, huku kwa sasa akifanya kazi nchini China katika maeneo yanayohusisha modeling, mauzo na biashara za moja kwa moja mtandaoni.

Maisha yake ya kuvuka mipaka ya nchi moja yanaonekana pia katika namna anavyojieleza. Jihan anasema ni Mtanzania mwenye asili ya Lebanon na anaona uzoefu wa kukua katika tamaduni mbili kama sehemu iliyomjengea mtazamo mpana kuhusu tofauti za watu na tamaduni.

Kwa hiyo, anapoingia jukwaani akiwa na utepe wa Tanzania, anabeba zaidi ya sura ya mshiriki wa mashindano. Kwa maelezo yake mwenyewe, anataka kutumia nafasi hiyo kuionesha Tanzania kama nchi yenye utamaduni, utofauti, ukarimu, amani na mshikamano.

Jihan Aanza Kuonesha Nguvu ya Tanzania

Hatua kubwa zaidi katika safari yake ya mwaka huu imekuja kupitia kipengele cha Country’s Power of the Year. Oktoba 2, 2026, Jihan alifikia Final Four ya kipengele hicho baada ya kuvuka raundi zilizotangulia za kura za mashabiki.

Katika raundi iliyotangulia, Jihan alikuwa akiongoza kundi lake kwa asilimia 32 ya kura, akifuatiwa na Ecuador kwa asilimia 15, Chile kwa asilimia 13 na Vietnam kwa asilimia 12. Sasa yupo katika raundi ya mwisho pamoja na Shyare Andrade wa Ecuador, Ignacia Michelson wa Chile na Emoura Phạm wa Vietnam.

Katika hatua hiyo, washiriki watatu kati ya wanne wataendelea mbele, huku mshindi wa Country’s Power of the Year akipata nafasi ya moja kwa moja katika 20 bora ya fainali ya Miss Grand International 2026.

Raundi ya mwisho ilianza Oktoba 2 saa 7:00 usiku kwa saa za GMT+7 na inatarajiwa kufungwa Oktoba 4 saa 11:00 usiku kwa saa hizo. Mfumo wa raundi hii unaweka asilimia 95 ya uzito kwenye kupata wafuasi au mashabiki wapya na asilimia 5 kwenye ushirikishwaji.

Tanzania Kuwa Sehemu ya Safari Yake

Hatua ya Jihan katika Country’s Power imekuwa ikiambatana na kampeni kutoka Tanzania. Septemba 29, Mwanaspoti iliripoti kuwa kampeni ya kumuunga mkono ilikuwa imeongezeka baada ya kufuzu hatua ya 40 bora na kuingia raundi iliyofuata.

Kampeni hiyo haijabaki kwa watu wanaomfuatilia yeye binafsi. Mashabiki wamekuwa wakishiriki machapisho yanayohusiana na mashindano, huku watu mbalimbali katika tasnia ya urembo wakihamasisha Watanzania kumuunga mkono.

Miss Universe Tanzania 2026, Queen Elizabeth Makune, pia aliwataka Watanzania kumuunga mkono Jihan katika safari hiyo.

Kwa Jihan mwenyewe, hatua hiyo inaonekana kuwa matokeo ya juhudi za watu wengi. Baada ya kufuzu Final Four, aliwashukuru Watanzania waliopiga kura, kushiriki machapisho yake na kuwahamasisha wengine.

Alisema mafanikio hayo ni makubwa kuliko yeye mwenyewe na akayahusisha na mshikamano wa Watanzania waliomsaidia kufikia hatua hiyo.

Hii ndiyo sehemu ambayo safari yake inabadilika kutoka kuwa ya mtu mmoja kwenda kuwa jambo linalofuatiliwa na hadhira ya nchi nzima. Kila hatua anayofikia sasa inakuwa pia habari kwa Watanzania wanaofuatilia matokeo yake nchini India.

4Bs: Jihan Anavyoeleza Mwanamke Anayetaka Kuwa

Katika wasifu wake rasmi wa Miss Grand International, Jihan pia ameeleza falsafa yake kupitia dhana ya 4Bs — Body, Beauty, Brain na Business.

Kwa mtazamo wake, Body inahusisha afya, kujiamini, nidhamu na kujitunza; Beauty haiishii kwenye mwonekano bali inahusisha tabia, wema na uwezo wa kuhamasisha wengine; Brain inahusu elimu, kufikiri kwa kina na kufanya maamuzi yenye maana; wakati Business inahusisha kujitegemea, ujasiriamali, uongozi na uwezo wa kutengeneza fursa.

Dhana hiyo inaweka picha tofauti ya kile ambacho Jihan anataka kuwakilisha kwenye jukwaa la kimataifa.

Badala ya kuzungumzia urembo kama mwonekano pekee, anaunganisha urembo na elimu, uwezo wa kufanya maamuzi na kujenga fursa za kiuchumi.

Kwa mshiriki ambaye tayari amepitia zaidi ya hatua moja katika maisha ya urembo, mtazamo huo unaonyesha namna anavyotaka safari yake iwe na maana zaidi ya kushinda taji.

Anataka kutumia jukwaa hilo kuzungumza kuhusu mwanamke mwenye uwezo wa kujisimamia, kuongoza na kuleta ushawishi katika jamii.

Safari ya Pili, Uzoefu Mpya

Jambo linalofanya safari ya Jihan kuwa na mvuto wa pekee ni tofauti kati ya alivyokuwa mwaka 2017 na alivyo leo. Wakati huo alikuwa akiingia kwenye Miss Universe baada ya kushinda Miss Universe Tanzania; sasa anarudi kwenye mashindano ya kimataifa akiwa tayari ameshawahi kupitia mazingira hayo na akiwa na uzoefu wa maisha, kazi na nchi mbalimbali.

Kwa hiyo, Miss Grand Tanzania 2026 inaweza kuonekana kama sura mpya ya safari ambayo haikukamilika mwaka 2017.

Jihan mwenyewe anasema uzoefu wa awali ulimfundisha kuhusu uvumilivu, uthabiti na kujiamini, na sasa anatumia masomo hayo katika hatua hii mpya.

Tofauti nyingine ni kwamba safari yake ya sasa imekuja katika mazingira ambayo mitandao ya kijamii ina nafasi kubwa katika mashindano ya kimataifa. Country’s Power imeonesha wazi namna followers, shares, reposts na engagement zinavyoweza kuwa sehemu ya safari ya mshiriki.

Kwa Jihan, nguvu hiyo imekuwa ikitoka Tanzania na kwa mashabiki wake walioko nje ya nchi.

Kutoka Mwanza hadi India

Safari ya Jihan inaanzia Mwanza, ikaingia kwenye Miss Tanzania mwaka 2014, ikamfikisha Miss Universe Tanzania mwaka 2016, ikaenda Philippines mwaka 2017 na sasa imefika India kupitia Miss Grand International 2026.

Kila hatua imeongeza sura nyingine kwenye hadithi yake ya urembo.

Lakini safari hii haijajengwa na taji pekee. Imejengwa na uzoefu wa kushindwa kushinda Miss Tanzania, kushinda Miss Universe Tanzania, kuiwakilisha Tanzania kimataifa, kuishi katika mazingira ya tamaduni tofauti, kujenga uzoefu wa kazi na hatimaye kurudi kwenye jukwaa ambalo tayari analijua.

Jana, akiwa Final Four ya Country’s Power of the Year, Jihan bado hajafika mwisho wa safari ya Miss Grand International. Kinachofuata ni matokeo ya raundi ya mwisho na kisha hatua za kuelekea fainali.

Kilicho wazi ni kwamba jina lake tayari limefanya Tanzania ionekane katika moja ya vipengele vinavyofuatiliwa kwenye mashindano hayo.

Na labda hiyo ndiyo sura muhimu zaidi ya safari yake ya mwaka huu: Jihan Dimack hakurudi kwenye jukwaa la kimataifa kuanza upya; amerudi akiwa na historia, uzoefu na nafasi nyingine ya kuiandika hadithi yake, safari hii akiwa amevaa utepe wa Tanzania katika Miss Grand International 2026.

Na George Gabriel – Nanyumbu

Wananchi wa Wilaya ya Nanyumbu wameanza kuchukua hatua za mapema kukabiliana na uwezekano wa mvua za El Nino, ikiwemo kuhakikisha mifereji ya maji inakuwa wazi na kuondoa vitu vinavyoweza kuziba njia za maji ili kupunguza hatari ya mafuriko.

Wananchi hao wamesema wameelewa umuhimu wa kutosubiri madhara yatokee, bali kujiandaa mapema kwa kulinda familia, mali, mifugo, mashamba na maeneo yao dhidi ya madhara yanayoweza kusababishwa na mvua kubwa.

Akizungumza wakati wa ziara katika vijiji vya Chimika na Mpwaha vinavyohusika na Hifadhi ya Lukwika-Lumesule, Mkuu wa Wilaya ya Nanyumbu, Christopher E. Magala, aliwahimiza wananchi kuendelea kuchukua tahadhari na kufuatilia taarifa za hali ya hewa pamoja na maelekezo yanayotolewa na mamlaka husika.

Magala alisema mvua za El Nino zinaweza kuambatana na mvua nyingi zinazoweza kusababisha mafuriko, uharibifu wa makazi, mashamba, mifugo, miundombinu na shughuli za kiuchumi.

Aliwataka wananchi kuimarisha maandalizi kwa kuhakikisha mifereji ya maji inakuwa wazi, kuondoa taka na vitu vingine vinavyoweza kuzuia mtiririko wa maji, pamoja na kuwa makini katika maeneo yanayoweza kuathiriwa na mafuriko.

Juma Mponda na Shaibu Ayubu, wakazi wa eneo hilo, walisema elimu na maelekezo yaliyotolewa na Serikali yamewasaidia kuelewa umuhimu wa kuchukua tahadhari mapema.

Mponda alisema wananchi wataendelea kufuatilia taarifa za hali ya hewa na kuchukua hatua pindi wanapoona dalili za hatari, huku wakishirikiana na Serikali katika kupunguza madhara yanayoweza kujitokeza.

“Ni muhimu kujiandaa mapema badala ya kusubiri madhara yatokee. Tutaendelea kuhakikisha familia, mifugo na mali zetu ziko katika hali salama,” alisema Mponda.

Naye Ayubu alisema wananchi wamepokea wito huo kwa uzito na wataendelea kuhamasishana katika maeneo yao ili kuhakikisha kila mmoja anafanya maandalizi ya mapema.

Alisisitiza umuhimu wa kuzingatia taarifa zinazotolewa na mamlaka husika kuhusu hali ya hewa pamoja na kufuata maelekezo ya wataalamu wakati wote wa msimu wa mvua.

Katika ziara hiyo, wananchi pia walipatiwa elimu kuhusu ujirani mwema na umuhimu wa uhifadhi wa wanyamapori, pamoja na namna ya kujikinga dhidi ya madhara yanayoweza kusababishwa na wanyamapori.

Aidha, walihimizwa kutoa taarifa mapema wanapokutana na changamoto zinazohusiana na wanyamapori ili hatua stahiki ziweze kuchukuliwa.

Wananchi hao pia wamewataka wakazi wengine wa maeneo mbalimbali ya Wilaya ya Nanyumbu kuimarisha usafi wa mazingira na kuondoa vitu vinavyoweza kuzuia mtiririko wa maji, ikiwa ni sehemu ya maandalizi ya kupunguza madhara yanayoweza kusababishwa na mvua kubwa.

Na Cartace Ngajiro – Tanga

Bandari nchini zimeendelea kuwa chanzo muhimu cha mapato ya Serikali, huku kodi za forodha zinazokusanywa kupitia bandari zikichangia wastani wa takribani asilimia 40 ya mapato yote ya Mamlaka ya Mapato Tanzania (TRA) katika kipindi cha mwaka wa fedha 2020/2021 hadi 2024/2025.

Kutokana na umuhimu huo, Serikali imesema itaendelea kuwekeza katika miundombinu ya bandari, vifaa na usalama wa vyombo vya majini ili kuongeza ufanisi, kupunguza gharama na muda wa usafirishaji.

Akizungumza katika kilele cha maadhimisho ya Siku ya Usafiri Majini Duniani yaliyofanyika hivi karibuni katika Viwanja vya Kijiji cha 21, mkoani Tanga, Naibu Waziri wa Uchukuzi, David Mwakiposa Kihenzile (Mb.), alisema Serikali imeendelea kuboresha miundombinu ya bandari, huduma za mizigo na abiria pamoja na usalama wa vyombo vya majini.

Akitoa maelezo mbele ya mgeni rasmi, Mwakilishi wa Mamlaka ya Usimamizi wa Bandari Tanzania (TPA) na Meneja wa Bandari ya Tanga, Salehe Mbega Salehe, alisema kiwango cha shehena kilichohudumiwa na TPA kimeongezeka kutoka tani 32,753,618 katika mwaka wa fedha 2024/2025 hadi tani 39,898,913 mwaka 2025/2026.

Alisema ongezeko hilo ni sawa na asilimia 21.8, huku TPA ikitarajia kuhudumia tani 43,372,285 katika mwaka wa fedha 2026/2027.

Mbega alisema TPA imechukua hatua za kuongeza wataalamu katika fani ya usafiri wa majini (Marine), ambapo wafanyakazi 25 wamepelekwa nje ya nchi kwa ajili ya mafunzo katika fani mbalimbali zinazohusiana na sekta hiyo.

Alisema wataalamu hao wanatarajiwa kumaliza masomo yao mwaka 2027.

Kwa upande wa vifaa, alisema TPA imeongeza vifaa na vyombo vya baharini, ikiwemo Tug Boat saba zenye teknolojia ya kisasa pamoja na boti mbili za doria—moja kwa ajili ya ukanda wa Bahari ya Hindi na nyingine katika Ziwa Victoria.

Hatua hizo zinalenga kuongeza uwezo wa bandari kuhudumia meli, kuimarisha usalama na kuboresha ufanisi wa shughuli za usafirishaji wa majini.

Kihenzile alisema Serikali itaendelea kuwekeza katika bandari ili kukidhi mahitaji yanayoongezeka ya usafirishaji wa mizigo na abiria.

Alisema uwekezaji huo unalenga kuhakikisha huduma za bandari zinaendelea kuwa na ufanisi, huku usalama wa meli na vyombo vingine vya majini ukiimarishwa.

Ongezeko la shehena iliyohudumiwa na TPA kutoka tani milioni 32.7 hadi milioni 39.9 ndani ya mwaka mmoja linaonyesha kuongezeka kwa shughuli za bandari, jambo linalohitaji miundombinu na wataalamu wenye uwezo wa kukidhi mahitaji hayo.

Na Abel Mwakingwe

Wananchi wa Makunganya, Morogoro, sasa wana unafuu wa upatikanaji wa maji safi na salama baada ya kisima chenye thamani ya Shilingi milioni 38 kukabidhiwa kwa Wakala wa Huduma za Misitu Tanzania (TFS) kwa ajili ya matumizi ya jamii na shughuli za uhifadhi.

Kisima hicho, kilichotolewa na Mkwawa Group of Campaign na kukabidhiwa Oktoba 1, 2026, kinatarajiwa kupunguza changamoto iliyowakabili wakazi wa eneo hilo ambao awali walilazimika kutembea umbali wa hadi kilomita 10 kutafuta maji.

Mbali na kusaidia jamii, kisima hicho kinatarajiwa kuimarisha shughuli za uhifadhi katika eneo la Makunganya, ikiwemo uzalishaji, uoteshaji na uangalizi wa miche ya miti.

Akizungumza wakati wa makabidhiano hayo, mkazi wa Makunganya, Recho Mapenza, amesema upatikanaji wa kisima hicho umepunguza changamoto ya wananchi kutembea umbali mrefu kutafuta maji.

Amesema wananchi wako tayari kushirikiana na TFS kuhakikisha kisima hicho kinatunzwa na mazingira yanayowazunguka yanalindwa.

Kwa upande wake, Mkurugenzi wa Uzalishaji wa Kiwanda cha Mkwawa, David Mayunga, amesema kampuni hiyo imeamua kushirikiana na TFS kutokana na umuhimu wa shughuli za uhifadhi zinazotekelezwa katika eneo hilo.

Mayunga amewataka wananchi wanaotumia kisima hicho kuhakikisha wanakitunza na kukilinda ili kiendelee kutoa huduma kwa muda mrefu.

Mhifadhi Mkuu wa Shamba la Miti Morogoro na Mkuu wa Kituo cha Uzalishaji Mbegu za Miti, Mohamed Msalu, amesema kisima hicho kimewasili wakati ambao TFS inaendelea na mkakati wa kuongeza uzalishaji wa mbegu na miche ya miti.

Amesema upatikanaji wa maji utasaidia kupunguza changamoto iliyokuwa ikikabili jamii inayozunguka shamba hilo, huku ukiwezesha shughuli zinazohusiana na uzalishaji wa miche na uhifadhi kufanyika kwa ufanisi zaidi.

Kwa mujibu wa Msalu, miundombinu hiyo pia inaweza kuimarisha ushirikiano kati ya jamii inayozunguka eneo hilo na wahifadhi katika kulinda mazingira na kutekeleza shughuli za uhifadhi.

Ametoa shukrani kwa Mkwawa Group of Campaign kwa kushirikiana na Serikali katika kuunga mkono juhudi za uhifadhi wa misitu na utalii ikolojia.

Kisima hicho sasa kinatarajiwa kuwa sehemu ya miundombinu muhimu katika eneo la Makunganya, kikikidhi mahitaji ya maji ya jamii inayozunguka eneo hilo na wakati huo huo kusaidia shughuli za uhifadhi, hususan uzalishaji na uoteshaji wa miche ya miti.

Kwa wananchi waliokuwa wakitembea hadi kilomita 10 kutafuta maji, huduma hiyo inamaanisha kupunguzwa kwa muda na umbali waliokuwa wakitumia kutafuta maji, huku TFS ikipata nyenzo ya kusaidia shughuli zake za uhifadhi.

Na Andrea Mlwafu

Kila msimu wa mavuno, Tanzania huacha nyuma yake kiasi kikubwa cha mabaki ya kilimo—maganda ya mpunga na mihogo, magunzi na mabua ya mahindi, masalia ya pamba, miwa, kahawa na mazao mengine. Kwa macho ya wengi, hayo ni taka zinazopaswa kuondolewa. Lakini kwa wajasiriamali na wabunifu wa teknolojia, yanaweza kuwa malighafi ya biashara yenye thamani.

Kutoka kwenye mabaki hayo, bidhaa kama biochar, mbolea za kikaboni, chakula cha mifugo, briquettes na nishati mbadala zinaweza kuzalishwa. Mabadiliko hayo yanafungua mlango wa aina mpya ya biashara inayounganisha kilimo, teknolojia, viwanda na ajira.

Kwa muda mrefu, thamani ya zao imekuwa ikihesabiwa zaidi kupitia kile kinachovunwa na kuuzwa. Sasa swali linaanza kuwa tofauti: nini kinaweza kuzalishwa kutokana na kile kinachobaki baada ya mavuno?

Kwa mujibu wa taarifa ya Daily News iliyochapishwa Septemba 29, 2026, Tanzania huzalisha wastani wa tani milioni 14.4 hadi 20.7 za taka ngumu kwa mwaka, huku taka za kikaboni na kilimo zikichangia zaidi ya asilimia 63 ya kiwango hicho.

Kwa ukubwa huo wa malighafi, mabaki ya kilimo yanaweza kuwa zaidi ya suala la usafi wa mazingira. Yanaweza kuwa mwanzo wa mnyororo mpya wa thamani—kutoka shambani, kupitia teknolojia na usindikaji, hadi bidhaa inayouzwa sokoni.

Ndipo dhana ya uchumi wa mzunguko inapopata maana: kile kilichokuwa mwisho wa mchakato mmoja kinaweza kuwa mwanzo wa mwingine.

Taka Zinapogeuzwa kuwa Malighafi

Mkurugenzi Mkuu wa Tume ya Sayansi na Teknolojia Tanzania (COSTECH), Dkt. Amos Nungu, amesema utafiti na ubunifu vinaweza kusaidia kubadilisha taka za kilimo kutoka mzigo wa kimazingira na kuwa rasilimali ya kiuchumi.

Kwa mtazamo huo, hatua ya kwanza si teknolojia pekee, bali ni kufahamu malighafi iliyopo.

Ni muhimu kujua aina ya mabaki yanayopatikana, yanapatikana wapi, kwa kiasi gani na katika misimu ipi.

Taarifa hizo zinaweza kuwasaidia wawekezaji na wajasiriamali kutambua maeneo yenye malighafi ya kutosha na kuchagua teknolojia inayolingana na biashara wanayotaka kuanzisha.

Fursa hiyo pia inapanuka hadi kwenye huduma zinazozunguka malighafi hizo.

Ukusanyaji, usafirishaji, uhifadhi na usindikaji vinaweza kuwa biashara zenyewe.

Mabaki yanayotoka kwenye kiwanda au kituo cha usindikaji, kwa mfano, huwa yamekusanyika sehemu moja na hivyo kuwa rahisi kukusanywa kuliko mabaki yanayotawanyika katika mashamba mengi.

Hivyo, ufanisi wa mnyororo wa thamani unaweza kuanza hata kabla mabaki hayo hayajafika kiwandani.

Thamani Haishii Kwenye Zao Kuu

Mkurugenzi Mtendaji wa Agricultural Growth Corridors of Tanzania (AGCOT), Geoffrey Kirenga, amesema mabaki ya kilimo yanapaswa kuelekezwa kwenye matumizi yenye thamani na endelevu kulingana na aina yake, upatikanaji na mahitaji ya uzalishaji.

Baadhi yanaweza kutumika kama chakula cha mifugo, mengine kurejeshwa kwenye udongo, huku yanayofaa yakitumika kuzalisha biochar, nishati au bidhaa za viwandani.

Mtazamo huu unabadilisha namna ya kuangalia shughuli ya kilimo.

Mkulima wa mahindi, kwa mfano, si mzalishaji wa mahindi pekee. Mabaki ya zao hilo yanaweza kuingia kwenye mnyororo mwingine wa uzalishaji na kutumika kutengeneza nishati, mbolea au bidhaa nyingine.

Vivyo hivyo, mabaki ya mpunga, miwa, kahawa, alizeti, katani, ndizi, korosho na nazi yanaweza kuwa malighafi ya biashara endapo teknolojia na masoko vitaendelezwa.

Hali hii inafungua nafasi kwa biashara zinazounganisha mkulima na kiwanda.

Badala ya mabaki kuachwa shambani, mjasiriamali anaweza kuyaunganisha na kituo cha kuchakata, huku kiwanda kikihakikishiwa upatikanaji wa malighafi.

Biochar Yaongeza Chaguo

Miongoni mwa matumizi yanayojadiliwa katika eneo hili ni uzalishaji wa biochar—bidhaa yenye kaboni inayozalishwa kwa kupasha biomasi joto katika mazingira yenye oksijeni kidogo.

Tafiti zilizofanyika Tanzania zimechunguza matumizi ya biochar inayotokana na mabaki ya mahindi kwenye mashamba ya kahawa, huku matokeo yakionyesha mabadiliko katika baadhi ya sifa za udongo na uzalishaji chini ya mazingira maalumu.

Lakini wataalamu wanaonya kuwa biochar si suluhisho la jumla kwa kila udongo au zao.

Ufanisi wake unaweza kutegemea aina ya malighafi iliyotumika, hali ya udongo, kiwango kinachowekwa, namna inavyotumiwa na mbinu nyingine za kilimo.

Kwa sababu hiyo, matumizi yake yanahitaji utafiti na majaribio ya shambani badala ya kuichukulia kama bidhaa inayofaa kila eneo kwa namna ileile.

Fursa hiyo sasa inaonekana pia katika sekta ya pamba.

Bodi ya Pamba Tanzania ilieleza Septemba 8, 2026 kwamba mpango wa kutumia masalia ya pamba kuzalisha biochar unaweza kuwasaidia wakulima kuongeza thamani ya mabaki hayo na pia kuingia katika biashara ya carbon credit.

Mpango huo uliwasilishwa na wataalamu wa International Cotton Advisory Committee kwa kushirikiana na kampuni ya Merago Inc. walipokutana na Bodi ya Pamba Mwanza Septemba 7, 2026.

Taka Kuwa Mbolea na Chakula cha Mifugo

Biochar si matumizi pekee ya mabaki ya kilimo.

Taka za kilimo na kikaboni zinaweza pia kutumika kutengeneza mboji, viimarisho vya udongo na mbolea za kikaboni.

Hii inaweza kufungua soko kwa wazalishaji, wasambazaji na watoa huduma za teknolojia, huku wakulima wakipata fursa ya kutumia pembejeo zinazotokana na malighafi inayopatikana ndani ya nchi.

Katika Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo (SUA), Morogoro, mradi uliozinduliwa Januari 28, 2026 unalenga kutumia teknolojia ya Black Soldier Fly kubadilisha taka za kikaboni kuwa chakula chenye virutubisho kwa mifugo pamoja na mbolea ya kikaboni.

Mtafiti mkuu wa mradi huo, Profesa Robert Max wa SUA, alisema teknolojia hiyo inalenga kuongeza ufanisi wa usimamizi wa taka na kuongeza thamani ya kiuchumi ya taka ambazo vinginevyo zingetupwa.

Kwa upande wa biashara, mfumo huo unaunganisha mahitaji mawili: namna bora ya kushughulikia taka na mahitaji ya chakula cha mifugo pamoja na mbolea.

SUA imeeleza pia kuwa mradi huo unatarajiwa kuchangia ajira na kusaidia wajasiriamali wanaojihusisha na usimamizi wa taka, uzalishaji wa chakula cha mifugo na usambazaji wa mbolea za kikaboni.

Maganda ya Mpunga Yageuka Nishati

Maganda ya mpunga ni mfano mwingine wa mabaki yanayoweza kugeuzwa kuwa bidhaa.

Tanzania imekuwa ikichunguza teknolojia ya kutumia maganda hayo kutengeneza mkaa mbadala na briquettes, hatua inayoweza kutoa malighafi kwa biashara za nishati huku ikipunguza utegemezi wa kuni na mkaa wa kawaida.

Katika mradi uliotekelezwa kwa ushirikiano wa Serikali ya Japan, UNIDO, SIDO, Chuo Kikuu cha Nelson Mandela na kampuni ya E-Square, baadhi ya biashara ndogo zilipatiwa mashine na mafunzo ya kutengeneza nishati mbadala kutokana na maganda ya mpunga.

Mkurugenzi wa Teknolojia na Maendeleo ya Viwanda wa SIDO, Mhandisi Kalumuna Benedicto, alieleza kuwa upatikanaji mkubwa wa maganda ya mpunga unaweza kutoa fursa kwa wajasiriamali kupata malighafi kwa gharama nafuu na kujenga biashara zinazozalisha ajira.

Mradi huo ulihusisha mikoa ya Morogoro, Mbeya na Shinyanga, ambako biashara ndogo zilipokea mashine na mafunzo.

Kwa mujibu wa taarifa hiyo, baadhi ya kampuni zilianza uzalishaji wa kibiashara baada ya mafunzo, huku shule zikitajwa miongoni mwa wateja wa bidhaa hizo.

Mfano huo unaonyesha jambo moja muhimu: teknolojia pekee haitoshi.

Baada ya kuzalisha bidhaa, biashara inahitaji pia soko.

Vijana Katika Mnyororo Mpya wa Ajira

Kuongezeka kwa matumizi ya mabaki ya kilimo kunaweza kuunda nafasi za biashara na ajira ambazo hazihitaji mtu kuwa mkulima moja kwa moja.

Vijana wanaweza kushiriki katika ukusanyaji wa mabaki, usafirishaji, utengenezaji na uendeshaji wa mashine, usindikaji, ufungashaji, masoko na usambazaji.

Katika mradi wa SUA, kwa mfano, matumizi ya teknolojia ya Black Soldier Fly yanaelezwa kuwa yanaweza kusaidia kuunda ajira za kijani na kuchochea shughuli za kiuchumi kwa wajasiriamali wanaohusika katika usimamizi wa taka, uzalishaji wa chakula cha mifugo na mbolea.

Hii ina maana kwamba fursa inaweza kuanzia kwenye hatua rahisi ya kukusanya malighafi na kuendelea hadi kwenye uzalishaji wa bidhaa zenye thamani zaidi.

Kwa baadhi ya wajasiriamali, biashara inaweza kuanzia kwenye malighafi ambayo tayari ipo katika maeneo ya kilimo na vituo vya usindikaji, badala ya kutegemea malighafi kutoka nje ya nchi.

Changamoto Iko Kwenye Ukusanyaji

Pamoja na fursa hizo, sekta hii inakabiliwa na changamoto zinazoweza kuamua kama biashara itafanikiwa.

Kubwa ni ukusanyaji.

Mabaki yanayotoka viwandani au vituo vya usindikaji huwa yamekusanyika sehemu moja na hivyo kuwa rahisi kuyakusanya. Lakini mabua ya mahindi, majani ya mpunga na mabaki mengine yanayotawanyika kwenye mashamba mengi yanaweza kuongeza gharama za ukusanyaji, usafirishaji na uhifadhi.

Changamoto nyingine ni soko.

Bidhaa mpya kama nishati mbadala na bidhaa zinazotokana na taka zinahitaji watumiaji kuzifahamu, kuamini ubora wake na kuona thamani yake ikilinganishwa na bidhaa wanazotumia tayari.

Katika biashara ya mkaa mbadala uliotengenezwa kutokana na maganda ya mpunga, baadhi ya wazalishaji wameeleza kuwa uelewa wa walaji na upatikanaji wa masoko bado ni changamoto inayohitaji elimu na juhudi za ziada.

Kwa hiyo, ukuaji wa sekta hii hautategemea teknolojia pekee.

Utahitaji miundombinu ya ukusanyaji, usafirishaji na uhifadhi, mitaji, viwango vya ubora, utafiti wa kutosha na masoko ya uhakika.

Bila mifumo hiyo, malighafi inaweza kuendelea kupotea hata pale ambapo teknolojia ya kuibadilisha kuwa bidhaa ipo.

Thamani Mpya Baada ya Mavuno

Wazo kuu linalojitokeza ni kwamba thamani ya kilimo haiishii wakati zao kuu linapovunwa na kuuzwa.

Mabaki yake yanaweza kuendelea kuwa sehemu ya mnyororo mwingine wa uzalishaji na kutoa bidhaa kwa ajili ya kilimo, mifugo, nishati, ujenzi na viwanda vingine.

Kwa Tanzania yenye uzalishaji wa mazao mbalimbali, fursa hiyo inaweza kuunganisha wakulima, viwanda vya usindikaji, wajasiriamali, watafiti na taasisi za teknolojia.

Kinachohitajika ni kujenga mfumo unaounganisha malighafi, teknolojia na soko.

Kutoka kwenye maganda ya mpunga hadi masalia ya pamba, kutoka magunzi ya mahindi hadi mabaki ya kahawa na miwa, kile kinachoonekana kuwa mwisho wa mnyororo mmoja kinaweza kuwa mwanzo wa mnyororo mwingine wa biashara.

Hapo ndipo taka za kilimo zinapoacha kuwa mabaki na kuanza kuonekana kama malighafi—na thamani ya zao kuendelea hata baada ya mavuno.

Na Pilastus Nyaulingo

Kilimo Tanzania kinaingia katika hatua mpya, ambapo akili bandia (AI), teknolojia za simu na mifumo ya kidijitali vinaanza kubadili namna wakulima wanavyopata masoko, pembejeo, huduma za fedha na taarifa za uzalishaji, huku vijana wakitumia ujuzi wao kuibua biashara na suluhisho mpya ndani ya sekta hiyo.

Mabadiliko hayo yanaibua fursa kwa vijana wenye ujuzi wa teknolojia kuingia katika kilimo si kama wazalishaji pekee, bali pia kama wabunifu wa programu na huduma zinazolenga kutatua changamoto zinazowakabili wakulima katika mnyororo wa thamani.

Kupitia programu mbalimbali za ubunifu na uwezeshaji, kampuni changa zinaanza kutengeneza suluhisho zinazotumia teknolojia kuwasaidia wakulima kupata taarifa, masoko, mitaji na huduma za kitaalamu kwa urahisi zaidi.

Kilimo Chaanza Kutafuta Wabunifu wa Kidijitali

Katika Wiki ya Ubunifu Tanzania iliyofanyika Septemba 2026, Umoja wa Mataifa, Umoja wa Ulaya na washirika wao waliweka vijana na ubunifu wa kidijitali katikati ya mjadala kuhusu mabadiliko ya kilimo nchini.

Kikao hicho kilihusisha waanzilishi wa kampuni, viongozi wa Serikali na wabunifu vijana waliokuwa wakijadili namna teknolojia inavyoweza kusaidia kubadilisha mtazamo wa kilimo kutoka shughuli ya uzalishaji pekee kwenda kwenye biashara inayotumia maarifa, fedha, masoko na ubunifu.

Mjadala huo ulienda sambamba na kufunguliwa kwa programu ya Agritech4Tanzania Accelerator, inayolenga kusaidia kampuni za Tanzania zinazotengeneza suluhisho za kidijitali kwa wakulima wadogo.

Mpango huo unalenga kampuni zinazotumia teknolojia kutatua changamoto mbalimbali ndani ya mnyororo wa kilimo, ikiwamo upatikanaji wa fedha, masoko, pembejeo na ushauri wa kitaalamu.

Kampuni zitakazochaguliwa zinatarajiwa kupata mafunzo ya kitaalamu, ushauri wa biashara, maandalizi ya kuvutia wawekezaji na fursa za kuunganishwa na mitaji, huku kampuni tatu zitakazokidhi vigezo zikitajwa kuwa zinaweza kupata ruzuku maalumu.

Teknolojia Yageuka Fursa Kibiashara

Moja ya maeneo yanayochochea mabadiliko haya ni matumizi ya taarifa za kilimo katika kutengeneza huduma zinazolenga mahitaji ya wakulima.

Taarifa kuhusu uzalishaji, masoko, hali ya hewa na mahitaji ya wakulima zinaweza kusaidia kampuni kubuni huduma zinazowawezesha wakulima kufanya maamuzi bora kuhusu uzalishaji na biashara.

Umoja wa Ulaya kupitia Data for Digital Agriculture Transformation in Tanzania (D4DAT) umeeleza kuwa taarifa za kilimo Tanzania kwa muda mrefu zimekuwa zikikusanywa na taasisi mbalimbali, hali inayofanya uunganishaji na matumizi yake kuwa changamoto.

Jose-Luis Gonzalez, anayewakilisha Umoja wa Ulaya nchini Tanzania, amesema kuna umuhimu wa kuboresha matumizi ya taarifa hizo ili ziweze kusaidia ubunifu na huduma mpya.

D4DAT unaotekelezwa kwa ushirikiano wa Serikali, Umoja wa Ulaya, mashirika ya Umoja wa Mataifa na wadau wengine wa maendeleo, unalenga kuimarisha matumizi ya teknolojia katika kilimo na kuwezesha huduma za kidijitali kuwafikia wakulima wadogo, wanawake na vijana.

Mpango huo ulizinduliwa mwaka 2024 ukiwa na thamani ya dola milioni tatu na ukalenga kutumia teknolojia za kidijitali kuongeza tija, ustahimilivu wa jamii za vijijini, upatikanaji wa taarifa na masoko.

Awamu ya awali ilielekezwa katika mikoa ya Dodoma, Kigoma, Ruvuma na Manyara.

Kupitia D4DAT, Agritech4Tanzania Accelerator inalenga kusaidia kampuni za ndani kuboresha bidhaa zao, kuongeza uwezo wa kibiashara na kutafuta mitaji ya kukuza huduma zinazotumia teknolojia katika kilimo.

AI Yaanza Kutumika Kutatua Changamoto za Kilimo

Mwelekeo huo unaonekana pia katika shughuli za vijana wanaoshiriki mashindano ya ubunifu wa teknolojia.

Nchini Tanzania, Benki ya NMB kwa kushirikiana na Taasisi ya Afrika ya Sayansi na Teknolojia ya Nelson Mandela (NM-AIST) iliandaa AgriFin Hackathon 2026 mjini Arusha kuanzia Septemba 21 hadi 25, ambapo wataalamu 20 walikusanyika kutengeneza suluhisho za kidijitali zinazolenga changamoto za kilimo.

Washiriki walitumia AI na teknolojia nyingine kutafuta namna ya kuboresha upatikanaji wa huduma za fedha na kuongeza tija katika kilimo.

Hatua hiyo inaonyesha kuwa taasisi za fedha nazo zinaanza kutazama teknolojia kama sehemu ya kutatua changamoto zinazozuia wakulima kupata huduma.

Ikiwa teknolojia inaweza kusaidia taasisi kuelewa mahitaji ya mkulima na mazingira ya uzalishaji, inaweza kusaidia kujenga huduma zinazolenga zaidi mahitaji halisi ya mteja wa kilimo.

Hata hivyo, matumizi hayo yanahitaji mifumo madhubuti ya ulinzi wa taarifa binafsi ili teknolojia isije ikawa chanzo cha hatari mpya kwa wakulima.

Vijana Watakiwa Kuona Kilimo Kama Biashara

Mjadala wa teknolojia unakuja wakati ambapo wadau wanataka kubadilisha pia namna vijana wanavyokitazama kilimo.

Katika kikao cha Wiki ya Ubunifu kilichoendeshwa chini ya kaulimbiu “Youth Making the Big Bet in Agribusiness,” washiriki walijadili umuhimu wa maarifa, fedha na teknolojia katika kukifanya kilimo kuwa eneo la biashara na ubunifu.

Mratibu Mkazi wa Umoja wa Mataifa nchini Tanzania, Susan Ngongi Namondo, alisisitiza kuwa kilimo kina umuhimu mkubwa kwa maendeleo ya Tanzania kwa sababu sehemu kubwa ya Watanzania hupata kipato kupitia sekta hiyo.

Mtazamo huu unaweza kubadilisha aina ya fursa ambazo kijana anaziona ndani ya kilimo.

Badala ya kuingia shambani pekee kama mkulima, kijana mwenye ujuzi wa TEHAMA anaweza kujikita katika kutengeneza programu za masoko, mifumo ya ushauri wa kilimo, huduma za malipo, mifumo ya ufuatiliaji wa mazao au majukwaa yanayowaunganisha wakulima na wanunuzi.

Kwa namna hiyo, kilimo kinaweza kuunda ajira si tu kwa wanaozalisha mazao, bali pia kwa wataalamu wanaojenga huduma zinazounga mkono mnyororo mzima wa thamani.

Changamoto Bado ni Kumfikia Mkulima Mdogo

Pamoja na fursa hizo, bado kuna swali la msingi kuhusu nani atanufaika na mapinduzi haya ya teknolojia.

Programu inaweza kuwa nzuri lakini ikashindwa kumsaidia mkulima ambaye hana simu yenye uwezo wa kutumia huduma hiyo, hana intaneti ya uhakika au hawezi kumudu gharama ya huduma.

Kwa hiyo, kampuni za teknolojia ya kilimo zinahitaji kutengeneza huduma rahisi, nafuu na zinazoweza kufanya kazi katika mazingira halisi ya wakulima, badala ya kujenga mifumo inayofanya kazi vizuri kwenye kompyuta lakini haifikii mashambani.

Changamoto nyingine ni kuhakikisha wakulima wanaelewa na kuamini huduma hizo. Kadri huduma za kidijitali zinavyohusisha fedha na taarifa binafsi, ndivyo umuhimu wa uwazi na ulinzi wa taarifa unavyoongezeka.

Fursa Mpya kwa Vijana wa TEHAMA

Kwa vijana wa Tanzania wenye ujuzi wa programu, AI, data science, graphic design, mobile applications na biashara, kilimo kinaweza kuwa moja ya maeneo mapya ya kutengeneza bidhaa na huduma.

Fursa hiyo haimaanishi kwamba kila kijana lazima awe mkulima, bali kwamba ujuzi wa teknolojia unaweza kutumika kutatua matatizo yaliyopo ndani ya sekta ya kilimo.

Kuanzia mfumo wa kumsaidia mkulima kupata mnunuzi hadi programu inayompa taarifa za bei, hali ya hewa au huduma za kifedha, nafasi ya ubunifu ipo katika hatua nyingi za mnyororo wa thamani.

Kwa kuwepo kwa programu kama Agritech4Tanzania Accelerator, vijana na kampuni za ndani wanapata fursa ya kuendeleza mawazo yao kuwa bidhaa na huduma zinazoweza kutumika kibiashara.

Maombi ya mpango huo wa 2026 yalifunguliwa hadi Septemba 30, huku programu ikiwa inalenga kusaidia kampuni kuboresha bidhaa zao, kuongeza uwezo wa kibiashara na kutafuta mitaji ya kukuza huduma zao.

Hii inaonyesha kuwa mjadala wa teknolojia na kilimo hauishii kwenye mikutano pekee, bali unaanza kupewa mifumo ya kuwasaidia wabunifu kugeuza mawazo yao kuwa biashara.

Kilimo Chafungua Milango kwa Teknolojia

Tanzania inapojenga uchumi wa kidijitali, kilimo kinaweza kuwa moja ya maeneo ambayo teknolojia itaonekana moja kwa moja katika maisha ya wananchi.

AI, simu janja, mifumo ya malipo, majukwaa ya masoko na programu za ushauri zinaweza kuunganishwa ili kujenga huduma zinazomsaidia mkulima kuanzia kabla ya kupanda hadi baada ya kuvuna.

Mafanikio ya mabadiliko hayo yatategemea uwezo wa kuunganisha teknolojia na mahitaji halisi ya mkulima, pamoja na kujenga mazingira yanayowezesha vijana na kampuni za ndani kushiriki katika kutengeneza suluhisho.

Kwa hiyo, kizazi kipya cha vijana hakihitaji kuiona sekta ya kilimo kama eneo linalohitaji nguvu kazi pekee, bali pia kama soko la maarifa, ubunifu na teknolojia.

Kadri Serikali, taasisi za fedha, mashirika ya maendeleo, vyuo na sekta binafsi zinavyoendelea kujenga mazingira ya ubunifu, nafasi ya vijana katika kilimo inaweza kupanuka kutoka kuwa wazalishaji hadi kuwa watengenezaji wa mifumo na huduma zinazobadilisha namna sekta hiyo inavyofanya kazi.

Hapo ndipo kilimo cha Tanzania kinaweza kuunganisha uzalishaji, teknolojia, mitaji na masoko katika mfumo wa biashara unaoendana na uchumi wa kidijitali.